ରବିଦାସ ବାଣୀରେ ନିର୍ଗୁଣ ପ୍ରେମ ଓ ବିନମ୍ରତା

ଗୁରୁ ରବିଦାସ ବାରାଣସୀରେ ଜୀବନସାରା ମୋଚି ଭାବେ କାମ କରିଥିଲେ, ସେହି ରାସ୍ତା ପାଖରେ ଏକ ଦୋକାନରେ ଚମଡ଼ା ଜୋତା ମରାମତି ଓ ନିର୍ମାଣ କରି, ଯେଉଁ ରାସ୍ତା ଦେଇ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ। ଥରେ ଜଣେ ପୁରୋହିତ ତାଙ୍କୁ ନଦୀକୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ସାମିଲ ହେବାକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ, ରବିଦାସ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ କହି ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କଲେ ଯେ ତାଙ୍କ କାମ ଅପେକ୍ଷା କରିବ ନାହିଁ। ସେ କେବଳ ଏତିକି ଅନୁରୋଧ କଲେ ଯେ ପୁରୋହିତ ଯିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ତରଫରୁ ଗଙ୍ଗାକୁ ଚାରିଟି ସୁପାରୀ ଅର୍ପଣ କରାଯାଉ।

ଏହି ଘଟଣାରୁ ଉତ୍ତର ଭାରତ ଜୁଡ଼ି ଏବେ ବି ଆବୃତ୍ତି ହେଉଥିବା ଏକ ଉକ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଲା: ମନ ଚଙ୍ଗା ତ କଠୌତିରେ ଗଙ୍ଗା, ଅର୍ଥାତ୍ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ମୋଚିର କାଠ ଜଳପାତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ଉପସ୍ଥିତ। ରବିଦାସଙ୍କ ଯାତ୍ରା ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ ପବିତ୍ର ନଦୀ ପ୍ରତି ଉଦାସୀନତା ନଥିଲା, ବରଂ ପବିତ୍ରତା କେଉଁଠାରେ ବାସ କରେ ସେ ବିଷୟରେ ଏକ ଦାବି ଥିଲା। ନିର୍ଗୁଣ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ହୃଦୟ, ଅର୍ଥାତ୍ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରୀତି ପ୍ରତି ନ ଥିବା, ନିରାକାର ଦିବ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି ଥିବା ପ୍ରେମ, ସେହି ପବିତ୍ରତା ବହନ କରେ ଯାହା ଜଣେ ଯାତ୍ରୀ ଶହ ଶହ ମାଇଲ୍ ଯାତ୍ରା କରି ଖୋଜେ, ସବୁଠାରୁ ବିନମ୍ର କାମ ଟେବୁଲରେ ରହି ମଧ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ।

ନିଜ ବାଣୀରେ ରବିଦାସ ବାରମ୍ବାର ବିନମ୍ରତା ପାଖକୁ ଫେରନ୍ତି, ଏହାକୁ ଏକ ଭକ୍ତ ବିକଶିତ କରିପାରୁଥିବା ଅନେକ ଗୁଣ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ନୁହେଁ, ବରଂ ଦିବ୍ୟ ଅନୁଗ୍ରହ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଦ୍ୱାର ଭାବେ। ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହିବ ରଚନା ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଏକଚାଳିଶ (୪୧) ଭଜନ ସଂରକ୍ଷିତ, ଯାହା ଏହି ସମାନ ଶିକ୍ଷାକୁ ଶିଖ ଭକ୍ତି ଅଭ୍ୟାସ ତଥା ତାଙ୍କ ନିଜ ରବିଦାସିଆ ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ବହନ କରେ। ରବିଦାସ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ ଯେ ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ଜାତି, ଶିକ୍ଷା ବା ସଫଳତାର ଗର୍ବ ଆଳିଙ୍ଗନ କରି ଦିବ୍ୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସେ, ସେ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ସେହି କାନ୍ଥ ନିର୍ମାଣ କରିସାରିଛି ଯାହା ଅନୁଗ୍ରହକୁ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ।

ରବିଦାସଙ୍କ ଭକ୍ତି ନିରନ୍ତର ନିରାକାର ନିର୍ଗୁଣକୁ ଅନୁକୂଳ କରେ, ସଗୁଣ ଅର୍ଥାତ୍ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରୂପ ପ୍ରତି ଜଟିଳ ରୀତି ଉପରେ, ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ ନ କରି। ସେ ଯେଉଁ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଟାଣନ୍ତି ତାହା ଗୋଟିଏ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ମଧ୍ୟରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ହୃଦୟର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଅବସ୍ଥା ଏବଂ ଆନ୍ତରିକତା ଅଭାବ ହେଲେ ତାହାର ସ୍ଥାନ ନେଇପାରୁଥିବା ବାହ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟରେ। ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ବିନା କରାଯାଇଥିବା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ସେହି ସବୁ କିଛି ଦେଇ ନ ପାରେ ଯାହା ଏକ ମୋଚିର କାଠ ଜଳପାତ୍ର, ପ୍ରକୃତ ଭକ୍ତି ସହିତ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ, ପହଞ୍ଚାଇପାରେ।

ରବିଦାସ ଚମଡ଼ା ଶ୍ରମିକ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମିତ ଥିଲେ, ଯାହାର ଜାତି ସ୍ଥିତିକୁ ଭାରତୀୟ ରୀତି ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ସ୍ଥିର କରୁଥିବା ପୁରୋହିତ-ଶ୍ରେଣୀ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣବାଦୀ ସମାଜ, ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନରେ ଗଣ୍ୟ କରିଥିଲା। ସେ ଯେଉଁ କାମ କରିଥିଲେ, ସେହି ପୁରୋହିତମାନେ ନଦୀକୁ ଯିବା ପଥରେ ତାଙ୍କ ଦୋକାନ ପାଖ ଦେଇ ଯାଉଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନେ ତାହାକୁ ରୀତିଗତ ଭାବେ ଅଶୁଦ୍ଧ ବୋଲି ବିବେଚନା କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ବାଣୀ ଏହି ନିମ୍ନ ସ୍ଥିତିକୁ ଏକ ପ୍ରମାଣପତ୍ରରେ ପରିଣତ କରେ, ଏଥିପାଇଁ କ୍ଷମାପ୍ରାର୍ଥନା କରେ ନାହିଁ। ଏହା ଦାବି କରେ ଯେ ଗର୍ବରେ ସ୍ପର୍ଶିତ ନ ଥିବା ଭକ୍ତି ଏକ ମୋଚିର ବେଞ୍ଚରୁ ଠିକ୍ ସେତିକି ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ଜନ୍ମିପାରେ ଯେତିକି ମନ୍ଦିରର ଗର୍ଭଗୃହରୁ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦୋକାନ ପାଖ ଦେଇ ଗଙ୍ଗା ଅଭିମୁଖେ ଯାଉଥିବା ପୁରୋହିତମାନଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ ଥିଲା ନାହିଁ ଯେ ସେମାନଙ୍କ ନିଜ ହୃଦୟ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଯାହା ଅଛି ତାହା ବହନ କରେ।

ରବିଦାସ କେବଳ ଏତିକି ଶିଖାଇ ପାରିଥାନ୍ତେ ଯେ ରୀତି ଅପେକ୍ଷା ହୃଦୟ ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ଏହି ଦାବିକୁ ଏକ ଅମୂର୍ତ୍ତ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଛାଡ଼ି ଦେଇ ପାରିଥାନ୍ତେ। ତା ବଦଳରେ ସୁପାରୀ ଘଟଣା ସେହି ସମାନ ଶିକ୍ଷାକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ପ୍ରାୟ ହାସ୍ୟକର ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନରେ ଗୋଟିଏ ଶ୍ରୋତା ତୁରନ୍ତ କଳ୍ପନା କରିପାରେ: ଏକ ମୋଚି ନଦୀକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଅତି ବ୍ୟସ୍ତ, ପୁରୋହିତକୁ କିଛି ସୁପାରୀ ଦେଇ ପଠାଉଥିବା। ଅମୂର୍ତ୍ତ ଭାବେ କୁହାଯାଇଥିବା ଏକ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ପରିଣାମ ବିନା ସହମତି ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଏକ ପ୍ରକୃତ ଯାତ୍ରା ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ଏକ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ, ଏକ ନିମ୍ନ ଜାତିର ମନୁଷ୍ୟ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣର ଆମନ୍ତ୍ରଣ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିବା ସମୟରେ ପ୍ରକୃତ ସାମାଜିକ ମୂଲ୍ୟ ସହିତ, ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ସେମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ଦାବି କରୁଥିବା ବିଷୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ପବିତ୍ରତା କେଉଁଠାରେ ବାସ କରେ, ସେ ବିଷୟରେ ବାସ୍ତବରେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି କି ନାହିଁ ତାହା ଠିକ୍ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ।

ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଓ ରୀତି ଠାରୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ ବୋଲି ରବିଦାସଙ୍କ ଆଗ୍ରହ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ମନ୍ଦିର, ପ୍ରାୟୋଜିତ ପାଠ ବା ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ସମର୍ଥନ ଆବଶ୍ୟକ କରେ ନାହିଁ। ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିବା ଉକ୍ତି ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୋଇପାରିଲା, ଯିଏ କେବେ ବି ଏତେ ଗରିବ, ଏତେ ବ୍ୟସ୍ତ, କିମ୍ବା ପଦରେ ଏତେ ନିମ୍ନ ଥିଲା ଯେ ଧନୀ ଓ ଉଚ୍ଚଜାତି ଲୋକେ ଯେପରି ଧର୍ମ ପାଳନ କରିପାରନ୍ତି ସେପରି କରିପାରିନଥିଲା। ଏହି କାରଣରୁ ଏହି କଥା ଯେ ମନ ଚଙ୍ଗା ତ କଠୌତିରେ ଗଙ୍ଗା, ତାଙ୍କ ନିଜ ଜୀବନକାଳର ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ପ୍ରଚଳିତ ରହିଛି, ଠିକ୍ ସେହି ପ୍ରକାର ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବହନ ହୋଇ, ଯାହା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ନିଜ ଶିକ୍ଷା ଲେଖା ହୋଇଥିଲା।

ଚମଡ଼ା ଭିଜାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ କାଠ ପାତ୍ର ଓ ଗଙ୍ଗା ନିଜେ, ସାଧାରଣ ଗଣନା ଅନୁସାରେ ପବିତ୍ର ବୋଲି ଯାହା ଗଣା ଯାଏ ତାହାର ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ, ଏକ ଅନ୍ୟ ଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂରରେ ରହି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଗୋଟିଏ ରୀତିଗତ ଭାବେ ଅଶୁଦ୍ଧ ବୋଲି ବିବେଚିତ ବ୍ୟବସାୟର ଉପକରଣ, ଅନ୍ୟଟି ଉପମହାଦେଶର ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର ଜଳ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ। ରବିଦାସଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ବିଶ୍ୱର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରେ ନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ଏତିକି କହେ ଯେ ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟର ପବିତ୍ରତା, ଭୌତିକ ଜଳ ନୁହେଁ, ପ୍ରକୃତ ପବିତ୍ରତାର ମାପଦଣ୍ଡ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲୀନ ହୋଇଯାଏ। କାଠ ପାତ୍ର କେବେ ନଦୀ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ ନଥିଲା। ଏହାକୁ କେବଳ ଏପରି ଏକ ଭକ୍ତ ଦରକାର ଥିଲା ଯିଏ ଏତେ ଶୁଦ୍ଧ ଯେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଆଉ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରହେ ନାହିଁ।