କିରତ

ଗୁରୁ ରବିଦାସ ଶିଖାଇଥିଲେ ଯେ କିରତ, ଅର୍ଥାତ୍ ନିଜ ହାତରେ କରାଯାଇଥିବା ସଚ୍ଚୋଟ ଶ୍ରମ, ନିଜେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି ସିଧାସଳଖ ଭକ୍ତିର ଏକ ରୂପ। ସେ ଏହି ଶିକ୍ଷାକୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେବା ପାଇଁ ଅମୂର୍ତ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଭାବେ ନ ଛାଡ଼ି ନିଜ ଜୀବନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ। ଚମାର ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ଜନ୍ମିତ, ଯାହାକୁ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ଚମଡ଼ା କାମ ଦିଆଯାଉଥିଲା ଏବଂ ସେ ସମୟର ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଧୀନରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ବୋଲି ବିବେଚିତ, ରବିଦାସ ଜଣେ ଶ୍ରଦ୍ଧେୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗୁରୁ ହେବା ପରେ ମଧ୍ୟ ମୋଚି ଭାବେ ନିଜ ବୃତ୍ତି ଜାରି ରଖିଥିଲେ। ସେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ନିଜ ବୃତ୍ତି ପରିତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ମାନିବାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଥିଲେ।

ରବିଦାସଙ୍କ ଶିକ୍ଷାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଏହି ଦୃଢ଼ତା ଥିଲା ଯେ କୌଣସି ବୃତ୍ତି ନିଜେ ଉଚ୍ଚ ବା ନୀଚ ନୁହେଁ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃତ୍ତି ଯେଉଁ ସଚ୍ଚାଇ ଓ ନିଷ୍ଠା ସହିତ କରାଯାଏ ତାହା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନଜନକ ହୁଏ। ଏହା ରବିଦାସଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ସୁବିଧାଜନକ ଅମୂର୍ତ୍ତ ଧାରଣା ନଥିଲା। ଏହା ସେହି ବୃତ୍ତି ଭିତରୁ ଦାବି ଥିଲା ଯାହାକୁ ତାଙ୍କ ସମାଜ ପୂର୍ବରୁ ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ଧରି ପାରିବାର ସର୍ବନିମ୍ନ ବୃତ୍ତି ବୋଲି ସ୍ଥିର କରିସାରିଥିଲା, ଏବଂ ସେ ଜୋର ଦେଇଥିଲେ ଯେ ଶ୍ରମ ଉପରେ ସମାଜ ଗଢ଼ିଥିବା ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗର ପ୍ରକୃତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓଜନ କିଛି ନାହିଁ।

ରବିଦାସ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ ଯେ ଭକ୍ତକୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ନିଜ ଜାତି ଲୁଚାଇବା କିମ୍ବା ନିଜ ବୃତ୍ତି ଛାଡ଼ିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଏହି ଅବସ୍ଥାନ ସିଧାସଳଖ ସେହି ଧାରଣାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିଥିଲା ଯେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗମ୍ଭୀରତା ଶାରୀରିକ, ତଥାକଥିତ ଅଶୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଦୂରତା ଦାବି କରେ। ଅନ୍ୟ କେତେକ ମୁକ୍ତି ପଥ ସମସ୍ତ ସାଂସାରିକ ବୃତ୍ତି ପରିତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ କହୁଥିଲା। ରବିଦାସଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ବରଂ ଏହା କହିଲା ଯେ ବୃତ୍ତିକୁ ନିଜେ ସେଥିରେ ଆଣାଯାଉଥିବା ନିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ରୂପାନ୍ତରିତ କରାଯିବା ଉଚିତ, ପୂଜା ରୂପେ କରାଯାଉଥିବା କିରତ, ଅନ୍ୟତ୍ର କରାଯାଉଥିବା ପୂଜା ପାଇଁ ପରିତ୍ୟାଗ କରାଯାଉଥିବା କିରତ ନୁହେଁ।

ଏହି ଶିକ୍ଷା ରବିଦାସଙ୍କ ନିଜ ପଦରେ ସିଧା ପ୍ରକାଶିତ, ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହିବରେ ସଂରକ୍ଷିତ ତାଙ୍କ ଏକଚାଳିଶ (୪୧) ଭଜନ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ରବିଦାସ ଚମାର ଉସ୍ତତ କରେ, ହରି କୀରତ ନିମଖ ଇକ ଗାଏ: ରବିଦାସ ଚମାର ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ମହିମା କୀର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ପ୍ରତି କ୍ଷଣରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା ଗାଇଥିଲେ। ଏହି ପଦ ତାଙ୍କ ପରିଚୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ଚମଡ଼ା ଶିଳ୍ପୀ ଚମାର ଭାବେ ପରିଚୟକୁ ଲୁଚାଏ ନାହିଁ କିମ୍ବା ନରମ କରେ ନାହିଁ; ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା ସହିତ ସମାନ ନିଶ୍ୱାସରେ ସେ ବୃତ୍ତିର ନାମ ସରଳ ଭାବେ ନିଏ, ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଭକ୍ତ ଜୀବନରେ ଏହି ଦୁଇଟି ଏକତ୍ର ରହି ନ ପାରିବାର ଯେକୌଣସି ସୂଚନାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରେ।

ରବିଦାସ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ ଯେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା, ଅର୍ଥାତ୍ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ପରିଚିତ ହୁଏ, ଜନ୍ମ ସହିତ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଜାତି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଏହି ଶିକ୍ଷା କିରତକୁ ତାଙ୍କ ବୃହତ୍ତର ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓଜନ ଦେଇଥିଲା। ଯଦି କାର୍ଯ୍ୟ, ଜନ୍ମ ନୁହେଁ, ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଧାରଣ କରେ, ତେବେ ଶ୍ରମର ଗୁଣ, ସଚ୍ଚୋଟ ହେଉ କି ଅସଚ୍ଚୋଟ, ନିଷ୍ଠା ସହିତ ହେଉ କି ଅସନ୍ତୋଷ ସହିତ, ଏକ ପ୍ରକୃତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିଷୟ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା କେବଳ ବ୍ୟବହାରିକ ନୁହେଁ। ପ୍ରତିଦିନ ସେହି ମୂଲ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହେବାର ସର୍ବାଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ହୁଏ କିରତ।

ଉପଦେଶ ଲୋକପ୍ରିୟ ହେବା ପରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ବୃତ୍ତି ଜାରି ରଖି, ରବିଦାସ ଦେଖାଇଥିଲେ ଯେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରାପ୍ତି କେବଳ ସଂସାରିକ କର୍ମ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିବା ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କର ଏକାଧିକାର ନୁହେଁ। ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା, କେବଳ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଏହା ପ୍ରମାଣ କଲା ଯେ ଦୈନିକ ଶ୍ରମରେ ନତ ଏକ ମୋଚି ସଂସାରରୁ ଦୂରେ ଥିବା ଯେକୌଣସି ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ପରି ଦିବ୍ୟଙ୍କ ନିକଟତର ହୋଇ ପାରନ୍ତି। ଏହା ସତ୍ୟ ଥିଲା, ଯଦି ଶ୍ରମ ସେହି ସମାନ ନିଷ୍ଠା ସହିତ କରାଯାଏ ଯାହା ରବିଦାସ ନିଜ ବୃତ୍ତିରେ ଆଣିଥିଲେ।

ଜାତି ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ଦୁଃଖହୀନ ନଗର ବେଗମପୁରା ବିଷୟରେ ରବିଦାସଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ମର୍ଯ୍ୟାଦା ସହିତ କରାଯାଉଥିବା କିରତର ସେହି ସମାନ ଭିତ୍ତି ଉପରେ ଛିଡ଼ା। ଏପରି ଏକ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃତ୍ତି ସମାନ ସମ୍ମାନ ବହନ କରେ, ଏବଂ ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ବୃତ୍ତି ତାର ଅଭ୍ୟାସକାରୀଙ୍କୁ ସମାଜ କିମ୍ବା ଈଶ୍ୱର ସମ୍ମୁଖରେ ନୀଚ ଚିହ୍ନିତ କରେ ନାହିଁ, ଏହାର ଏକ ଭିତ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ। ସେହି ଭିତ୍ତି କେବଳ ଏହି ଧାରଣା ହୋଇପାରେ ଯେ ଶ୍ରମ ନିଜେ, ସଚ୍ଚୋଟ ଭାବେ କରାଗଲେ, ପୂର୍ବରୁ ସେହି ମର୍ଯ୍ୟାଦା ବହନ କରେ ଯାହା ତାଙ୍କ ନିଜ ଜୀବନ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଦର୍ଶିତ କରିଥିଲା।

ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଭାବେ ଖ୍ୟାତି ବଢ଼ିଲା, ରବିଦାସଙ୍କ ପାଖରେ ନିଜ ମୋଚି ସାଧନ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବାର ସୁଯୋଗ ଥିଲା। ସେ ସେହିପରି ଜୀବନଯାପନ କରି ପାରନ୍ତେ, ଯେମିତି ଶିକ୍ଷକମାନେ ପ୍ରାୟ ଆଶା କରାଯାଆନ୍ତି, ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମର୍ଥିତ, ନିଜ ନିରନ୍ତର ବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ସେ ଏହି ପଥ ଗ୍ରହଣ କରିନଥିବା ସ୍ୱୟଂ ଏହି ଶିକ୍ଷାର ଏକ ଅଂଶ, ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ଜୀବନଚରିତ ବିବରଣୀ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ଗୁରୁ ବଞ୍ଚିବାର ପାଇଁ ଏହାର ଆବଶ୍ୟକତା ନଥିବା ମାତ୍ରେ ନିଜ ବୃତ୍ତି ପରିତ୍ୟାଗ କରନ୍ତେ, ସେ ଅଜାଣତରେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶିଖାଇଥାନ୍ତେ ଯେ ବୃତ୍ତି ସ୍ୱୟଂ ଏପରି କିଛି ଯାହାଠାରୁ ପଳାଇ ଯିବା ଉଚିତ, ଯେତେବେଳେ ପଳାଇବା ସମ୍ଭବ ହୁଏ। ନିଜ ମୋଚି ସାଧନ ପାଖରେ ରହି, ରବିଦାସ ବରଂ ଶିଖାଇଲେ ଯେ କିରତ କେବେ ଛାଡ଼ିବାର ବୋଝ ନଥିଲା, ବରଂ ନିଜ ପାଇଁ ହିଁ ରଖିବା ଯୋଗ୍ୟ ଭକ୍ତି।