ଅମୃତବାଣୀ ଗୁରୁ ରବିଦାସ ଜୀ

ଅମୃତବାଣୀ ଗୁରୁ ରବିଦାସ ଜୀଙ୍କ ଭକ୍ତିମୂଳକ ରଚନାମାନ ସଂଗ୍ରହ କରେ। ସେ ଭକ୍ତି ଆନ୍ଦୋଳନର ଜଣେ ସନ୍ଥ-କବି, ଯିଏ ପନ୍ଦରଶହ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବାରାଣସୀରେ ଚମଡ଼ା ଶ୍ରମିକ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପଦମାନେ ଏକ ନିରାକାର ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି, ସଚ୍ଚୋଟ ଶ୍ରମର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଏବଂ ଜନ୍ମ ନିର୍ବିଶେଷରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଷ୍ୟର ସମାନତା ବିଷୟରେ କୁହନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଚାଳିଶ ଏକ ଶବଦ ଶ୍ରୀ ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହିବ ଜୀଙ୍କ ଭଗତ ବାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ସଂରକ୍ଷିତ, ଯାହା ତାଙ୍କ ସ୍ୱରକୁ ଶିଖ ପବିତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ ଭିତରେ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ସ୍ଥାନ ଦେଇଛି। ଅମୃତବାଣୀ ଏହି ସମାନ ରଚନା ସମୂହକୁ ରବିଦାସିଆ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପାଇଁ ଏକ ସମର୍ପିତ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଏକତ୍ର କରେ।

ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଗୁରୁ ରବିଦାସ ଜୀଙ୍କ ଭଜନଗୁଡ଼ିକ ମୌଖିକ ପାଠ, ଶ୍ରୀ ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହିବ ଜୀ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଭକ୍ତି କେନ୍ଦ୍ରରେ ରଖାଯାଇଥିବା ପାଣ୍ଡୁଲିପି ମାଧ୍ୟମରେ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇଆସିଛି। ଜଳନ୍ଧର ନିକଟ ବାଲନରେ ଥିବା ଡେରା ସଚ୍ଖଣ୍ଡ (ଏକ ରବିଦାସିଆ ଧାର୍ମିକ କେନ୍ଦ୍ର) ର ଭକ୍ତମାନେ ରାମାନନ୍ଦ ଦାସଙ୍କ ସମ୍ପାଦନାରେ ତାଙ୍କ ବାଣୀର ଏକ ସମର୍ପିତ ଗ୍ରନ୍ଥ ସଙ୍କଳନ କରିବାର କାର୍ଯ୍ୟ ହାତକୁ ନେଇଥିଲେ। ଏହି ସଙ୍କଳନ ସମାପ୍ତ ହେବାର ଘୋଷଣା ବାରାଣସୀର ଶ୍ରୀ ଗୁରୁ ରବିଦାସ ଜନ୍ମ ଅସ୍ଥାନରେ ୩୦ ଜାନୁଆରୀ ୨୦୧୧ରେ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ୧ ଫେବୃଆରୀ ୨୦୧୨ରେ ଜଳନ୍ଧରର ବୂଟନ ମଣ୍ଡିରେ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ରବିଦାସିଆ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ଶ୍ରୀ ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହିବ ଜୀ ପ୍ରତି ନିଜ ଶ୍ରଦ୍ଧା ବଜାୟ ରଖି ନିଜର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଜସ୍ୱ ଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରଦାନ କଲା।

ଅମୃତବାଣୀ ସତଗୁରୁ ରବିଦାସ ମହାରାଜ ଜୀ ପ୍ରାୟ ୧୭୭ ପୃଷ୍ଠା ଜୁଡ଼ିଥାଏ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଅଧ୍ୟାୟ କ୍ରମାଙ୍କ ପରିବର୍ତ୍ତେ ସଙ୍ଗୀତ ଓ କାବ୍ୟ ରୂପ ଅନୁସାରେ ସଂଗଠିତ। ଏଥିରେ ୨୪୦ ରାଗ, ୧୪୦ ଶବଦ, ୪୦ ପଦ ଏବଂ ୨୩୧ ସଲୋକରେ ସେଟ୍ ହୋଇଥିବା ରଚନା ରହିଛି, ସାଙ୍ଗକୁ ପାଇଣ୍ଟି ଅଖରୀ (ଗୁରମୁଖୀ ବର୍ଣ୍ଣମାଳାର ପଞ୍ଚତିରିଶ ଅକ୍ଷର ଉପରେ ଗଠିତ ଏକ ଅକ୍ଷରାନୁକ୍ରମିକ ରଚନା), ବାଣୀ ହଫ୍ତାବର ଏବଂ ବାରହ ମାସ ଉପଦେଶ (ବାର ମାସ ଧରି ଶିକ୍ଷା) ପରି ଅନ୍ୟ ପାରମ୍ପରିକ ରୂପ ରହିଛି। ଏହି ଗଠନ ଗୁରବାଣୀ ସାହିତ୍ୟର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପଦ୍ଧତିକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପଦଗୁଡ଼ିକ ଗଳ୍ପ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଯେଉଁ ରାଗରେ ଗାଇବାକୁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ସେହି ରାଗ ଅନୁସାରେ ସଜ୍ଜିତ, ଯାହାଫଳରେ ପାଠ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥରୁ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ରହେ।

ଅମୃତବାଣୀରେ ସଂଗୃହୀତ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଉଦ୍ଧୃତ ରଚନା ମଧ୍ୟରେ ଗୁରୁ ରବିଦାସ ଜୀଙ୍କର ବେଗମପୁରା ଦର୍ଶନ, ଅର୍ଥାତ୍ "ଦୁଃଖହୀନ ନଗର" ଅନ୍ୟତମ। ଏହି ଶବଦରେ ସେ ଏପରି ଏକ ସ୍ଥାନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ଯେଉଁଠାରେ ନିବାସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ବା ତୃତୀୟ ଶ୍ରେଣୀ ନାହିଁ, କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ, କର ନାହିଁ, ଏବଂ କୌଣସି କଷ୍ଟ ନାହିଁ; ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ସମାନ ଭାବେ ବାସ କରନ୍ତି ଏବଂ କୌଣସି ବାଧା ବିନା ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି। ବେଗମପୁରାକୁ କୌଣସି ପାର୍ଥିବ ଭୂଖଣ୍ଡର ମାନଚିତ୍ର ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇନାହିଁ, ବରଂ ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ ଆଦର୍ଶ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଜାତି ଓ ବର୍ଗ-ରହିତ ସମାଜର ଏକ ଦର୍ଶନ ଯାହା ନିରାକାର ଦିବ୍ୟଙ୍କ ସହ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟରେ ବାସ କରେ। ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଶବଦ ପ୍ରାର୍ଥନା ଓ ନୈତିକ ଘୋଷଣାପତ୍ର ଉଭୟ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଠକଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଇ ଦିଏ ଯେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରକୃତ ଭକ୍ତି ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି ନ୍ୟାୟ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାଠାରୁ ପୃଥକ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।

ଦୈନିକ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଅର୍ଥାତ୍ ନିତ୍ୟନେମ ପାଳନ କରୁଥିବା ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳ ଓ ସଂଧ୍ୟାରେ ଅମୃତବାଣୀର ଅଂଶବିଶେଷ ପାଠ କରନ୍ତି। ଏଥିମଧ୍ୟରେ ନିଝରଣ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ମୂଳ ପ୍ରାର୍ଥନା ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଯାହାକୁ ଭକ୍ତମାନେ ରବିଦାସିଆ ପୂଜାର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ଚିହ୍ନିବାକୁ ଶିଖନ୍ତି, ସାଧାରଣତଃ ଭକ୍ତି ସତ୍ରର ଆରମ୍ଭ ନିକଟରେ ପାଠ କରାଯାଏ। ଏହି ଦୈନିକ ଛନ୍ଦ ଦିନର କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ମନକୁ ସ୍ଥିର କରିବା ଏବଂ ଦିନର କାମ ସରିବା ପରେ ପୁଣି ନମ୍ରତା ଓ ଈଶ୍ୱର-ସ୍ମରଣକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଯାହା ଗୁରୁ ରବିଦାସ ଜୀଙ୍କ ନିଜ ଉପଦେଶ ଯେଉଁ ଭକ୍ତି ଓ ସନ୍ଥ ପରମ୍ପରାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ସେଥିରେ ସାଧାରଣ ଭକ୍ତି ଶୃଙ୍ଖଳା ଅନୁସରଣ କରେ।

ଅମୃତବାଣୀରେ କିଛି ସଂଖ୍ୟକ ଉପଦେଶ ସାଧାରଣ ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ, ଯାହା ଭକ୍ତମାନେ କେବଳ ପୂଜାରେ ସୀମିତ ନ ରଖି ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନକୁ ବହନ କରିବାକୁ ଆଶା କରାଯାଏ। ଆଡ଼ମ୍ବର ଓ ବାହ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନରୁ ମୁକ୍ତ, ଏକ ନିରାକାର ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି କେନ୍ଦ୍ରରେ ରହିଛି। ସଚ୍ଚୋଟ ଶ୍ରମକୁ ତଳକୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ବରଂ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ, ଏହି ବାର୍ତ୍ତା ଗୁରୁ ରବିଦାସ ଜୀଙ୍କ ନିଜ ଚମଡ଼ା ଶିଳ୍ପୀ ବୃତ୍ତି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବିଶେଷ ଶକ୍ତି ବହନ କରେ। ଏବଂ ଜାତି ବା ପଦ ନିର୍ବିଶେଷରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଷ୍ୟର ସମାନ ମୂଲ୍ୟ ବାରମ୍ବାର ଆସେ, ଯାହାକୁ ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରକୃତ ଈଶ୍ୱର-ପ୍ରେମରୁ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ବୁଝନ୍ତି। ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଅମୃତବାଣୀକୁ ଭକ୍ତି ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରୂପ ଦିଏ: ଏହା ଆତ୍ମା ଓ ସମାଜ ଉଭୟଙ୍କୁ ଏକ ସାଥେ ସମ୍ବୋଧନ କରେ।

ଭକ୍ତମାନେ ଅମୃତବାଣୀର ନିୟମିତ ପାଠକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନର ଚାପ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିରତାର ଉତ୍ସ ଭାବେ ମୂଲ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି। ଏହାର ଭଜନଗୁଡ଼ିକ ଦୁଃଖରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା, ନୈତିକ ପସନ୍ଦ କଷ୍ଟକର ହେଲେ ସ୍ପଷ୍ଟତା, ଏବଂ ସାଧାରଣ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଭେଟା ହୁଏ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ସମାନତା ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ପୁନଃ ସ୍ମାରକ ଦେବା ପାଇଁ ବୁଝାଯାଏ। ଯେହେତୁ ଏହି ପଦଗୁଡ଼ିକ ଜଣେ ସରଳ ଜୀବନଯାପନ କରି ନିଜ ହାତରେ କାମ କରୁଥିବା ସନ୍ଥଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ, ଅନେକ ଭକ୍ତ ସେଥିରେ ଏକ ଅସାଧାରଣ ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ସହଜ ସ୍ୱର ପାଆନ୍ତି, ଯାହା କେବଳ ଅମୂର୍ତ୍ତ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ନୁହେଁ, ଦୈନନ୍ଦିନ ସଂଗ୍ରାମ ସହ କଥା କହେ।

୨୦୧୨ରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପରଠାରୁ ଅମୃତବାଣୀ ରବିଦାସିଆ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଚିହ୍ନ ହୋଇ ଉଠିଛି। ଏହା ଘରେ ଘରେ ଏବଂ ବିଶ୍ୱର ଡେରା ସଚ୍ଖଣ୍ଡ କେନ୍ଦ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ, ଗୁରୁ ରବିଦାସ ଜୀଙ୍କ ସମ୍ମାନରେ ନିର୍ମିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଗୁରୁଦ୍ୱାରା ସମେତ, ପାଠ କରାଯାଏ। ଏହା ଶ୍ରୀ ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହିବ ଜୀଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା କରେ ନାହିଁ, ବରଂ ସେଥି ପାଖରେ ଠିଆ ହୁଏ; ଉଭୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ଗୁରୁ ରବିଦାସ ଜୀଙ୍କ ସମାନ ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ନୂଆ ପିଢ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବହନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁ ପିଢ଼ି ଏହି ପନ୍ଦରଶହ ଶତାବ୍ଦୀର ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା, କାମ କରିବା ଏବଂ ପରସ୍ପର ସହ ବ୍ୟବହାର କରିବାର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପଥ ପାଆନ୍ତି।