अमृतबाणी गुरु रविदास जी

अमृतबाणी गुरु रविदास जी यांच्या भक्तिरचनांचे संकलन करते. गुरु रविदास जी हे भक्ती चळवळीतील संत-कवी होते; ते पंधराव्या शतकात वाराणसी येथे चर्मकार कुटुंबात जन्मले. त्यांची वाणी एकाच निराकार परमेश्वराच्या भक्तीविषयी, प्रामाणिक श्रमाच्या प्रतिष्ठेविषयी आणि जन्माची पर्वा न करता प्रत्येक मानवाच्या समानतेविषयी बोलते. त्यांची एकेचाळीस पदे श्री गुरु ग्रंथ साहिब जी मधील भगत बाणीत जतन आहेत, ज्यामुळे त्यांचा आवाज शीख ग्रंथातच कायमचा स्थानापन्न झाला आहे. अमृतबाणी याच रचनांचे एका समर्पित खंडात संकलन करून रविदासिया समाजासाठी ग्रंथ तयार करते.

शतकानुशतके गुरु रविदास जी यांची पदे मौखिक पठण, श्री गुरु ग्रंथ साहिब जी आणि विविध श्रद्धा-केंद्रांतील हस्तलिखितांद्वारे जतन केली गेली. जालंधरजवळील बल्लन येथील डेरा सच खंड (रविदासिया धार्मिक केंद्र) यांच्या भक्तांनी रामानंद दास यांच्या संपादकत्वाखाली त्यांच्या बाणीचा समर्पित ग्रंथ संकलित करण्याचे कार्य हाती घेतले. या संकलनाची पूर्तता श्री गुरु रविदास जन्मस्थान, वाराणसी येथे ३० जानेवारी २०११ रोजी जाहीर करण्यात आली. हा खंड १ फेब्रुवारी २०१२ रोजी जालंधर येथील बूटन मंडी येथे औपचारिकरीत्या प्रतिष्ठापित करण्यात आला; या क्षणाने रविदासिया समाजाला श्री गुरु ग्रंथ साहिब जी यांच्याबरोबरच्या निरंतर आदराच्या पार्श्वभूमीवर स्वतःचा असा ग्रंथ दिला.

अमृतबाणी सतगुरु रविदास महाराज जी सुमारे १७७ पानांमध्ये विस्तारलेली आहे आणि ती साध्या अध्यायक्रमाऐवजी संगीत व काव्यरूपांनुसार मांडली आहे. त्यात २४० राग, १४० शबद, ४० पदे आणि २३१ सलोक अशा रचना आहेत, तसेच पैंती आखरी (गुरमुखी वर्णमालेतील पस्तीस अक्षरांवर आधारित अक्षरानुक्रमी रचना), बाणी हफ्तावर आणि बारा महिने उपदेश (बारा महिन्यांनुसार मांडलेली शिकवण) यांसारखी इतर पारंपरिक रूपेही आहेत. ही रचना गुरबाणी साहित्याच्या अभिजात पद्धतीचे प्रतिबिंब आहे, जिथे रचना त्या रागानुसार गटबद्ध केल्या जातात ज्यात त्या गायल्या जाव्यात, कथानकाच्या क्रमानुसार नव्हे; त्यामुळे पठण व अभिजात सूर शब्दांच्या अर्थापासून अविभाज्य राहतात.

अमृतबाणीत संकलित झालेल्या सर्वाधिक उद्धृत रचनांपैकी एक म्हणजे गुरु रविदास जी यांची बेगमपुरा, 'दुःखरहित नगर', ही दृष्टी. या शबदात ते अशा ठिकाणाचे वर्णन करतात जिथे रहिवाशांमध्ये दुसरी किंवा तिसरी श्रेणी नाही, भय नाही, कर नाही आणि दुःख नाही; जिथे सर्वजण समानतेने राहतात आणि अडथळ्याविना मुक्तपणे फिरतात. बेगमपुरा हा कोणत्याही पृथ्वीवरील भूभागाचा नकाशा म्हणून मांडलेला नाही, तर आध्यात्मिक व सामाजिक आदर्श आहे: जातिविरहित, वर्गविरहित समाज निराकार परमेश्वराशी सुसंवादाने जगत असल्याची दृष्टी. भक्तांसाठी हा शबद प्रार्थना आणि नैतिक सनद दोन्ही म्हणून कार्य करतो, प्रत्येक वाचकाला आठवण करून देतो की ईश्वरभक्ती सर्व मानवांसाठीच्या न्याय व प्रतिष्ठेपासून वेगळी करता येत नाही.

दैनंदिन शिस्त पाळणारे भक्त, नितनेम, सकाळी व संध्याकाळी अमृतबाणीचे काही भाग आपल्या नियमित साधनेचा भाग म्हणून पठण करतात. यांपैकी निझरण ही लघु, मूलभूत प्रार्थना आहे, जी रविदासिया भक्तीचे ओळखचिन्ह म्हणून शिकली जाते आणि सामान्यतः भक्तीच्या सत्राच्या सुरुवातीस पठण केली जाते. हा दैनंदिन पठणाचा क्रम दिवसाची कामे सुरू होण्यापूर्वी मन स्थिर करण्यासाठी आणि दिवसाचे काम संपल्यावर त्याला नम्रता व परमेश्वरस्मरणाकडे परत आणण्यासाठी आहे; गुरु रविदास जी यांची स्वतःची शिकवण ज्या भक्ती व संत परंपरांतून उदयास आली, त्यांतील सामान्य भक्तिशिस्तीच्या पद्धतीचे हे अनुसरण आहे.

अमृतबाणीत काही मोजक्या शिकवणी सतत येतात, ज्या भक्तांनी केवळ उपासनेपुरत्या मर्यादित न ठेवता सामान्य जीवनात आणाव्यात अशी अपेक्षा आहे. कर्मकांड व बाह्य दिखाव्याविना एकाच निराकार प्रभूची भक्ती केंद्रस्थानी आहे. प्रामाणिक श्रमाला तुच्छ न मानता प्रतिष्ठा दिली जाते; गुरु रविदास जी स्वतः चांभार (मोची) असल्यामुळे हा संदेश विशेष बळाने पोहोचतो. आणि जाती किंवा स्थानाची पर्वा न करता प्रत्येक व्यक्तीचे समान मोल ही शिकवण वारंवार येते, जी भक्त परमेश्वरावरील खऱ्या प्रेमापासून अविभाज्य मानतात. या विषयांमुळे अमृतबाणीला भक्तिग्रंथांमध्ये एक वेगळे रूप मिळते: ती आत्म्याशी आणि समाजाशी एकाच श्वासात संवाद साधते.

अमृतबाणीचे नियमित पठण भक्त केवळ पूर्ण करावयाचे कर्तव्य म्हणून नव्हे, तर दैनंदिन जीवनाच्या दडपणांमध्ये स्थैर्याचा स्रोत म्हणून महत्त्वाचे मानतात. तिच्या भजनांमधून दुःखात सांत्वन, नैतिक निवडींच्या कठीण क्षणी स्पष्टता, आणि साध्या दिवसात भेटणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीच्या समानतेची व प्रतिष्ठेची आठवण मिळते, असे भक्त मानतात. या रचना साधेपणाने जगलेल्या आणि हाताने काम करणाऱ्या संताने रचल्या असल्याने, अनेक भक्तांना त्यांत एक असामान्यपणे थेट आणि सुलभ वाणी सापडते; जी केवळ अमूर्त धर्मशास्त्राशी नव्हे, तर दैनंदिन संघर्षाशी बोलते.

२०१२ मधील प्रतिष्ठापनेपासून अमृतबाणी रविदासिया धार्मिक ओळखीचे केंद्रीय चिन्ह बनली आहे; घरांत आणि जगभरातील डेरा सच खंड केंद्रांत, तसेच गुरु रविदास जी यांच्या सन्मानार्थ बांधलेल्या समुदायाच्या गुरुद्वारांत तिचे पठण होते. ती श्री गुरु ग्रंथ साहिब जी यांच्या बरोबरीने उभी राहते, स्पर्धेत नव्हे; दोन्ही ग्रंथ गुरु रविदास जी यांची तीच पदे नवीन पिढ्यांतील भक्तांपर्यंत पोहोचवतात, जे त्यांच्या पंधराव्या शतकातील शब्दांत प्रार्थना कशी करावी, कसे काम करावे आणि एकमेकांशी कसे वागावे याचे जिवंत मार्गदर्शन शोधत राहतात.