मन चंगा तो कठौती में गंगा

ही प्रसिद्ध उक्ती गुरु रविदास जी यांच्या एका दोह्यातून आली आहे. 'मन चंगा तो कठौती में गंगा' म्हणजे जर मन शुद्ध असेल तर लाकडी कठौतीत (पाणी भरण्याचे भांडे) देखील गंगेचे पवित्र पाणी सामावले जाऊ शकते.

गुरु रविदास जी बाह्य स्नान किंवा तीर्थयात्रेपेक्षा आंतरिक शुद्धतेला प्राधान्य देतात. त्यांच्या मते, खरी भक्ती म्हणजे मनातील द्वेष, लोभ आणि अहंकार धुवून टाकणे, शरीर धुणे नव्हे.

'कठौती' हे एक साधे लाकडी भांडे आहे, जे सामान्य माणसाच्या दैनंदिन जीवनाचे प्रतिनिधित्व करते. याद्वारे गुरुजी सांगतात की पवित्रता कोणत्याही महागड्या किंवा विशेष वस्तूत नसून शुद्ध हृदयात असते.

गंगा ही हिंदू परंपरेतील अत्यंत पवित्र नदी मानली जाते. गुरु रविदास जी येथे गंगेचा उल्लेख करून असे सूचित करतात की बाह्य विधीपेक्षा अंतर्गत श्रद्धा आणि प्रेम अधिक महत्त्वाचे आहे.

हा उपदेश केवळ धार्मिक नसून सामाजिकदृष्ट्याही क्रांतिकारक आहे. तो जात, धर्म किंवा आर्थिक स्थितीच्या पलीकडे जाऊन प्रत्येक व्यक्तीला आत्मशुद्धीचा मार्ग दाखवतो.