गुरु रविदासांच्या शिकवणीतील हर नाम सिमरन

हर नाम सिमरन, म्हणजे दैवी नामाचे चिंतनपूर्ण स्मरण, गुरु रविदास जी यांच्या शिकवणीच्या केंद्रस्थानी आहे; जन्म, दर्जा किंवा परिस्थिती कोणतीही असो, प्रत्येक आत्म्याला समानपणे उपलब्ध असणारी ही एकमेव साधना आहे. ज्या समाजात गुरु रविदासांचा जन्म झाला, तिथे मंदिरातील विधी, शास्त्राभ्यास आणि पौरोहित्य यांचा प्रवेश जातीने दीर्घकाळ प्रतिबंधित होता. याउलट सिमरनला भक्ताचे स्वतःचे लक्ष आणि ते दैवी नामाकडे वारंवार वळवण्याची तयारी याशिवाय काहीही लागत नाही.

गुरु रविदास शिकवतात की हरावरील सततचे चिंतन कर्माचा संचित भार जाळून टाकते; भूतकाळातील कृतींचे परिणाम, जे अन्यथा वर्तमान प्रयत्नांची पर्वा न करता आत्म्याला बांधून ठेवतील. ही शिकवण अशा समुदायासाठी प्रचंड महत्त्वाची होती, ज्याला सभोवतालच्या सामाजिक व्यवस्थेने जन्मानेच त्यांचे मोल ठरले आहे असे सांगितले होते. सिमरनने मुक्तीचा असा मार्ग दिला जो तो दावा पूर्णपणे बाजूला सारतो, कारण कर्म हे भक्तीला उत्तर देते, एखादी व्यक्ती ज्या सामाजिक श्रेणीत जन्मली त्याला नव्हे.

गुरु रविदासांनी घोषित केले की हरावरील ध्यान अगदी नम्र भक्तालाही सर्वोच्च आध्यात्मिक स्तरावर उन्नत करू शकते; हा दावा त्यांच्या सभोवतालच्या जातिउतरंडीच्या तर्कालाच थेट विरोध करतो. जातीय भेद आध्यात्मिकदृष्ट्या अप्रासंगिक आहेत असे अमूर्त धर्मशास्त्रीय अर्थाने सांगून, सामाजिक व्यवस्थेला मात्र अस्पर्श ठेवण्याचा मार्ग त्यांनी स्वीकारला नाही. चांभाराचे काम करणारे आणि पुढे आदरणीय गुरू झालेले त्यांचे स्वतःचे जीवन हा पुरावा होता की ही शिकवण तत्त्वतः जे सांगते तेच व्यवहारात लागू होते.

गुरु अर्जन देव यांना गुरु रविदासांची शिकवण इतकी महत्त्वाची वाटली की त्यांनी गुरु रविदासांची एकेचाळीस (४१) पदे श्री गुरु ग्रंथ साहिबमध्येच समाविष्ट केली; सिरी, गौरी, आसा, गुजरी, सोरठ, धनासरी, जैतसरी, सूही, बिलावल, गौंड आणि रामकली अशा रागांमध्ये. यामुळे मंदिर-उपासनेचा प्रवेश नाकारल्या गेलेल्या समुदायात जन्मलेला भक्त शीख धर्माच्या केंद्रीय ग्रंथातच स्थानापन्न झाला. हर नाम सिमरनवरील त्यांच्या स्वतःच्या ओव्या आज जिथे जिथे गुरु ग्रंथ साहिब वाचले व गायले जाते, तिथे वाचल्या व गायल्या जातात.

गुरु ग्रंथ साहिबमधील उपस्थितीपलीकडे, गुरु रविदासांची शिकवण अमृतबाणी सतगुरु रविदास महाराज जी या रविदासिया धर्माच्या समर्पित ग्रंथात पूर्णपणे जतन आहे. त्यात त्यांच्या भजनांचे दोनशे चाळीस (२४०) रागांमध्ये संकलन आहे; त्यांच्या भक्तिमय उपदेशाचा उपलब्ध असलेला सर्वात पूर्ण नोंदीचा संग्रह. मूळतः पंजाबी, म्हणजे त्यांच्या स्वतःच्या मातृभाषेत, गुरमुखी लिपीत रचलेली अमृतबाणी भक्ताला हर नाम सिमरनवरील त्यांच्या शिकवणीचा संपूर्ण विस्तार अनुभवू देते; इतरत्र नंतर संकलित झालेला केवळ एक भाग नव्हे.

रविदासिया भक्त हर नाम सिमरनचे आचरण सणांसाठी किंवा संकटासाठी राखून ठेवलेल्या अधूनमधूनच्या भक्तिमय सजावटीऐवजी सतत दैनंदिन शिस्त म्हणून करतात. दैवी नामाची पुनरावृत्ती हळूहळू कार्य करते असे मानले जाते: स्मरणाची प्रत्येक कृती कर्म आणि भ्रमाची पकड आणखी थोडी सैल करते, एका निर्णायक क्षणी मुक्ती देण्याऐवजी. ही मांडणी सिमरनला सुलभ बनवते, कारण त्यासाठी परतत राहण्याच्या तयारीपलीकडे कोणतीही विशेष पात्रता लागत नाही; दिवस कितीही सामान्य किंवा कठीण असो, दररोज पुन्हा त्याकडे वळणे.

दुःखरहित आणि जातिविरहित न्याय्य सामाजिक व्यवस्थेचे गुरु रविदासांचे दर्शन त्यांच्या प्रसिद्ध बेगमपुरा, म्हणजे दुःखरहित नगर, या वर्णनात व्यक्त झाले आहे. त्या दर्शनाला सर्वात खोल समर्थन याच हर नाम सिमरनवरील शिकवणीतून मिळते. जर दैवी नाम कोणत्याही भक्ताला जन्माची पर्वा न करता उन्नत करते, तर जन्मावर आधारित उतरंडीवर उभारलेली कोणतीही सामाजिक व्यवस्था आध्यात्मिक वैधतेचा दावा करू शकत नाही. सिमरनची साधना त्याच समानतेनुसार व्यवस्थित जगाच्या आशेपासून अभिन्न बनते, त्याच्या विरोधात नव्हे.

गुरु रविदासांची शिकवण सर्व भक्त दैवासमोर सामान्य अर्थाने समान आहेत असे केवळ सांगत नाही. ती विशेषतः सर्वात नम्र भक्ताचे नाव घेते, ज्याला सिमरन सर्वोच्च स्तरावर नेते; सामाजिक व्यवस्थेच्या स्वतःच्या तर्काचे हे हेतुपूर्वक उलटे रूप आहे, सार्वत्रिक प्रवेशाचा अस्पष्ट इशारा नव्हे. शिकवण जातीने आत्म्याच्या मोलात काही फरक पडत नाही, इतपतच थांबू शकली असती. पण ती पुढे जाते. ज्या व्यक्तीला सभोवतालची उतरंड सर्वात खालचे स्थान देते, तीच या एकाच साधनेद्वारे सर्वोच्च स्तरावर पोहोचण्यास सक्षम आहे, असा ती आग्रह धरते; मोठ्या विशेषाधिकारात जन्मलेल्या कोणाहीप्रमाणेच त्याच अटींवर उपलब्ध.