गुरु रविदास शबद कीर्तन

शबद कीर्तन म्हणजे गुरु रविदास यांच्या स्वतःच्या रचनांचे अभिजात रागांच्या सुरावटींवर बांधलेले आणि सामूहिकरीत्या गायलेले भक्तिगायन; ते मूक वाचनासारखे न करता गाऊन केले जाते. रविदासिया घरे, डेरा (धार्मिक समुदाय-केंद्र किंवा गादी) येथील संमेलने आणि मंदिरांत हे गायन अनेकदा अनुयायाला सापडणारे पहिले आणि सर्वाधिक वेळा होणारे भक्तिमय आचरण असते; भजनांच्या धर्मशास्त्राचा औपचारिक अभ्यास सुरू होण्याच्या बराच आधी. रविदासिया परंपरेसाठी हे गायन उपासनेची केवळ पूरक बाजू नसून तिच्या केंद्रस्थानी असलेले एक प्रमुख रूप आहे. गुरु रविदासांची शिकवण भजनांच्या ध्वनी आणि सुरावटीचा एकत्र अनुभव घेतला जातो तेव्हा ती सर्वात पूर्णपणे व्यक्त होते, असे मानले जाते; ते एकमेकांपासून वेगळे केले जात नाहीत.

पाचवे शीख गुरु, गुरु अर्जन यांनी इसवी सन १६०४ मध्ये आदि ग्रंथ संकलित केला, तेव्हा त्यांनी गुरु रविदासांची चाळीस भजने भगत बाणीमध्ये समाविष्ट केली; गुरूंच्या स्वतःच्या ओव्यांबरोबर ठेवलेल्या संत-कवींच्या रचनांचा हा संग्रह आहे. ही चाळीस भजने सोळा अभिजात रागांत विभागलेली आहेत: सिरी, गुजरी, जैतसरी, रामकली, केदारा, भैरव आणि बसंत या प्रत्येकी एक; गौरी मध्ये पाच; आसा मध्ये सहा; सोरठ मध्ये सात; धनासरी, सूही आणि मलार या प्रत्येकी तीन; आणि बिलावल, गौंड व मारू या प्रत्येकी दोन. ही रागांची विशिष्ट रचना योगायोग नाही; प्रत्येक रागाला स्वतःचा निश्चित भाव आणि दिवसाची वेळ आहे, आणि त्यामुळे एखादे भजन कसे ऐकायचे तितकेच कसे अनुभवायचे हे ते घडवते.

गुरु ग्रंथ साहिबच्या पलीकडे रविदासिया परंपरा अमृतबाणी सतगुरु रविदास महाराज जी हा स्वतंत्र ग्रंथ मानते; तो डेरा सच खंडाच्या रामानंद दास यांनी संकलित व संपादित केला. त्याच्या पूर्णत्वाची घोषणा सन्त समाज आणि डेरा सच खंड यांनी श्री गुरु रविदास जन्मस्थान येथे ३० जानेवारी २०११ रोजी केली; गुरु रविदासांच्या जन्माच्या ६३३ व्या वर्धापनदिनी. त्यानंतर १ फेब्रुवारी २०१२ रोजी त्याची एका तीर्थस्थानी औपचारिक प्रतिष्ठापना झाली. अमृतबाणीत गुरु ग्रंथ साहिबमधील भजनांपेक्षा कितीतरी मोठा मजकूर संकलित आहे, ज्यात शबद, पदे, सलोक आणि ऋतू व प्रसंगानुसार मांडलेल्या ओव्यांचा समावेश होतो. डेरा सच्चखंड बल्लनने २९ जानेवारी २०१० रोजी या धर्माच्या स्थापनेची घोषणा केली, तेव्हापासून ती रविदासिया धर्माचा प्रमुख ग्रंथ म्हणून कार्य करत आली आहे.

दोन्ही ग्रंथांमध्ये गुरु रविदासांची भजने निराकार प्रभूकडे वारंवार वळतात; त्याला हर असे संबोधले जाते किंवा निर्गुण, म्हणजे गुणरहित आणि रूपरहित दैवी, या शब्दाने वर्णिले जाते. या भराने गुरु रविदास उत्तर भारतातील भक्ती चळवळीच्या निर्गुण धारेत, कबीरांसारख्या समकालीनांच्या बरोबरीने, घट्टपणे उभे राहतात. ही धारा आग्रह धरते की दैवाला कोणत्याही एका प्रतिमेत, जातीत किंवा बाह्य कर्मकांडात बद्ध करता येत नाही; ते प्रामाणिक अंतःप्रेम आणि स्मरणाने गाठले जाते.

शबद कीर्तन पारंपरिकपणे सत्संगात केले जाते; सत्याच्या शोधकांचे असे संमेलन जिथे लोक एकत्र गातात, ऐकतात आणि चिंतन करतात, एकट्याच्या भक्तीपुरते मर्यादित न राहता. सामूहिक चौकट ही केवळ योगायोगाची नव्हे तर आवश्यक मानली जाते. शबदाचे सामूहिक गायन नम्रता आणि ईश्वरप्रेम अशा प्रकारे खोल करते, जसे एकट्याचे पठण करत नाही; प्रत्येक आवाज इतरांत मिसळतो, आणि वैयक्तिक उपासकांमधील सीमा मऊ होत जाते.

रविदासिया परंपरेत ही भजने केवळ ऐतिहासिक किंवा साहित्यिक महत्त्वाची भक्तिगीते मानली जात नाहीत. ती बाणी, म्हणजे दैवी उच्चार, म्हणून स्वीकारली जातात; इतर पवित्र ओव्यांना दिला जाणारा तोच शास्त्रीय अधिकार त्यांना लाभतो. घरांत आणि मंदिरांत ती सादरीकरण म्हणून नव्हे, तर प्रार्थना, उपदेश आणि स्मरण म्हणून म्हटली व गायली जातात. या दर्जामुळेच ही भजने रविदासिया समुदायासाठी संपूर्ण भक्तिमय व नैतिक मार्गदर्शक बनू शकतात; केवळ गुरु रविदासांबद्दलची गाणी म्हणून नव्हे, तर त्यांचा स्वतःचा जिवंत शब्द म्हणून.

गुरु रविदासांनी ज्या समुदायाला भारतीय समाजाने दीर्घकाळ प्रतिष्ठा आणि मंदिर-उपासनेचा प्रवेश नाकारला होता, त्याच्या जगलेल्या अनुभवातून रचना केली. त्यांच्या भजनांत ते स्वतःच्या शब्दांत ठासून सांगतात की निराकार प्रभूची भक्ती जन्म किंवा दर्जाची पर्वा न करता कोणालाही उपलब्ध आहे. यामुळे शबद कीर्तन केवळ संगीत परंपरेपेक्षा अधिक ठरले आहे. आज लाखो रविदासियांसाठी सत्संगात ही भजने एकत्र गाणे गुरु रविदासांनी दिलेले आध्यात्मिक अभिवचन आणि एका समुदायाचा स्वतःचा पवित्र आवाज, मध्यस्थांविना, स्वतःच्या शब्दांत गाण्याचा सन्मान, दोन्ही पुढे नेते. हा जिवंत वारसा आहे, केवळ स्मृती म्हणून जतन केलेला नव्हे, तर प्रत्येक संमेलनात नव्याने पुनर्जीवित होणारा.