रविदास बाणीतील निर्गुण प्रेम आणि नम्रता

गुरु रविदास आयुष्यभर बनारसमध्ये चांभार म्हणून काम करत होते. ज्या रस्त्यावरून यात्रेकरू गंगेत स्नानासाठी जात त्याच रस्त्याकडील एका ठेल्यावर ते चामड्याची पादत्राणे शिवत आणि दुरुस्त करत. एकदा एका पुजाऱ्याने त्यांना नदीकडच्या तीर्थयात्रेत सामील होण्याचे आमंत्रण दिले; रविदासांनी नकार दिला आणि पुजाऱ्याला स्पष्ट सांगितले की त्यांचे काम थांबणार नाही. त्यांनी फक्त एवढेच विचारले की पुजारी पोहोचल्यावर त्यांच्या वतीने गंगेला चार सुपाऱ्या अर्पण कराव्यात.

या प्रसंगातून एक म्हण निर्माण झाली, जी आजही उत्तर भारतात म्हटली जाते: “मन चंगा तो कठौती में गंगा”, म्हणजे मन शुद्ध असेल तर चांभाराच्या लाकडी कठौतीतही गंगा उपस्थित असते. रविदासांचा प्रवासाला नकार पवित्र नदीविषयीची उदासीनता नव्हता, तर पावित्र्य खरोखर कोठे वास करते याविषयीचा दावा होता. निर्गुण भक्तीने, म्हणजे कोणत्याही विशिष्ट विधीऐवजी निराकार दैवाकडे वळलेल्या प्रेमाने, शुद्ध झालेले हृदय तेच पावित्र्य बाळगते जे यात्रेकरू शेकडो मैल प्रवास करून शोधतो, आणि ते सर्वात नम्र कामाच्या ओट्यावरही, तिथून न हलता, उपलब्ध असते.

आपल्या बाणीत रविदास वारंवार नम्रतेकडे परत येतात, ती अशी द्वार म्हणून ज्यातून दैवी कृपा आत येते, केवळ भक्ताने जोपासायच्या अनेक सद्गुणांपैकी एक म्हणून नव्हे. गुरु ग्रंथ साहिबमध्ये त्यांची एकेचाळीस (41) पदे जतन आहेत, जी हीच शिकवण शीख भक्तिपरंपरेपर्यंत आणि त्यांच्या स्वतःच्या रविदासिया अनुयायांपर्यंत पोहोचवतात. जो भक्त अजूनही जातीचा, विद्येचा किंवा यशाचा अभिमान धरून दैवाकडे जातो, त्याने आधीच तीच भिंत बांधलेली असते जी त्याच्यापर्यंत कृपा पोहोचू देत नाही, असे रविदास शिकवतात.

रविदासांची भक्ती विशिष्ट रूपाला उद्देशून केलेल्या विस्तृत कर्मकांडापेक्षा निराकार, निर्गुणाला सातत्याने प्राधान्य देते, वैयक्तिक देवाच्या भक्तीला पूर्णपणे नाकारल्याशिवाय. ते जो भेद करतात तो एका देवतेत आणि दुसऱ्या देवतेत नसून हृदयाच्या अंतरंगी भूमिका आणि प्रामाणिकपणा नसताना तिची जागा घेऊ शकणाऱ्या बाह्य कर्मकांडात आहे. शुद्ध हृदयाशिवाय केलेली तीर्थयात्रा काहीही साधत नाही, जे खऱ्या भक्तीने जवळ गेलेल्या चांभाराच्या कठौतीला आधीच प्राप्त नसलेले देऊ शकत नाही.

रविदासांचा जन्म चर्मकारांच्या कुटुंबात झाला होता, ज्याचा जातीदर्जा ब्राह्मणी समाजाने, म्हणजे ज्या पुरोहित-जातीच्या सामाजिक व्यवस्थेने भारतातील धार्मिक उतरंड ठरवली, तिने सर्वात खालच्या दर्जांपैकी एक मानला. ज्या कामाला धार्मिकदृष्ट्या अशुद्ध मानले जात होते ते काम ते करत होते, आणि त्यांच्या ठेल्यावरून नदीकडे जाताना जाणारे पुजारीच तेच मानत होते. रविदासांची बाणी या नीच स्थानाचे दाखल्यात रूपांतर करते, त्याबद्दल माफी मागत नाही. ती आग्रह धरते की ज्या भक्तीला अभिमानाचा स्पर्श नाही ती चांभाराच्या ओट्यावरूनही मंदिराच्या गर्भगृहाइतकीच पूर्णपणे उगवू शकते, आणि गंगेकडे चालणाऱ्या पुजाऱ्यांना त्यांच्या स्वतःच्या हृदयात जे रविदासांच्या हृदयात आधीच होते ते असेल याची काही हमी नव्हती.

रविदास सरळ शिकवू शकले असते की हृदय कर्मकांडापेक्षा महत्त्वाचे आहे आणि तो दावा अमूर्त सिद्धान्त म्हणून सोडून दिला असता. त्याऐवजी सुपारीच्या प्रसंगाने हीच शिकवण एका विशिष्ट, जवळजवळ विनोदी नकारात समाविष्ट केली आहे, जे कोणताही श्रोता लगेच मनात चित्रित करू शकतो: नदीकडे जाण्यासाठी खूप व्यस्त असलेला चांभार, त्याऐवजी पुजाऱ्याच्या हाती सुपाऱ्या देत आहे. अमूर्त स्वरूपात मांडलेल्या सिद्धान्ताला परिणाम न होता सहमती मिळते. प्रत्यक्ष प्रवासाच्या नकारातून मांडलेला सिद्धान्त, एका कमी जातीच्या माणसाने ब्राह्मणाचे आमंत्रण नाकारण्यातील खरी सामाजिक किंमत मोजून, श्रोत्याला ठरवण्यास भाग पाडतो की पावित्र्य कोठे वास करते यावर त्याचा खरोखर विश्वास आहे का.

हृदयाचे पावित्र्य तीर्थयात्रा आणि कर्मकांडापेक्षा श्रेष्ठ आहे, हा रविदासांचा आग्रह प्रसारासाठी मंदिरे, प्रायोजित पठण किंवा संस्थात्मक पाठबळ यांची गरज न बाळगता पसरला. त्यातून निर्माण झालेली म्हण अशा कोणत्याही व्यक्तीकडून पुनरावृत्त केली जाऊ शकत होती जी कधी इतकी गरीब, इतकी व्यस्त किंवा इतक्या खालच्या स्थानावर होती की श्रीमंत आणि उच्चकुलीन लोक परवडेल तशा रीतीने धर्म पाळू शकत नव्हती. यामुळेच “मन चंगा तो कठौती में गंगा” ही म्हण रविदासांच्या स्वतःच्या काळानंतर शतकानुशतकांनी आजही व्यापकपणे फिरते, अगदी ज्या लोकांसाठी त्यांची शिकवण लिहिली गेली होती, त्याच लोकांच्या माध्यमातून.

चामडे भिजवण्यासाठी वापरली जाणारी लाकडी कठौती आणि स्वतः गंगा हे पवित्रतेच्या सामान्य हिशोबात यापेक्षा अधिक दूर असू शकत नाहीत. एक ती अशुद्ध मानल्या जाणाऱ्या व्यवसायाचे साधन आहे, तर दुसरी उपखंडातील सर्वात पवित्र जलांपैकी एक आहे. जगाच्या दृष्टीने हा भेद रविदास नाकारत नाहीत; ते केवळ इतके सांगतात की जेव्हा भौतिक पाण्याऐवजी हृदयाची शुद्धता हेच पावित्र्याचे खरे मापन बनते, तेव्हा हा भेद विरघळतो. कठौतीला कधी नदी बनण्याची गरज नव्हती; तिला फक्त इतका शुद्ध भक्त हवा होता की भेद महत्त्वाचा राहणार नाही.