बेगमपुरा

'बेगमपुरा शहर को नाउ' या आपल्या प्रसिद्ध शबदात, जो गुरु ग्रंथ साहिबमधील एक संगीत-राग असलेल्या राग गौरी मध्ये, अंग ३४५ (गुरु ग्रंथ साहिबच्या प्रमाणित पृष्ठांकनानुसार पृष्ठ ३४५) वर नोंदवलेला आहे, पंधराव्या शतकातील रहस्यवादी व कवी-संत भगत रविदास असा प्रदेश वर्णन करतात जिथे दैवी ऐक्याचे निवासस्थान आहे, जिथे कर, दुःख, उतरंड किंवा मृत्यूचे भय नाही. या रचनेची सुरुवात या प्रदेशाचे थेट नाव घेऊन होते, ते नगर ज्याचे नावच दुःखरहितता आहे; आणि नंतर त्याचे असे वर्णन केले जाते जे मध्ययुगीन श्रोत्यांना त्यांच्या रोजच्या अनुभवातील कर लादलेल्या, स्तरीकृत, जातिबद्ध राज्यांचा स्पष्ट उलटा आराखडा वाटला असता. रविदास चांभार म्हणून काम करत आणि त्या काळच्या जातिउतरंडीत खालच्या मानल्या गेलेल्या समुदायात जन्मले. हे दर्शन त्यांनी अमूर्त धर्मशास्त्रीय व्यायाम म्हणून नव्हे, तर आपल्या स्वतःच्या जीवनाला आकार देणाऱ्या सामाजिक व्यवस्थेविरुद्धचा जिवंत निषेध म्हणून रचले; त्यामुळे त्यांच्या भक्तिकाव्याला आध्यात्मिक आकांक्षा आणि सामाजिक समीक्षा अशी दुहेरी ताकद लाभली.

शबद बेगमपुराचे वर्णन असे करतो: दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या श्रेणीचा रहिवासी नसलेले, अधःपतनाचे भय नसलेले, संपत्तीविषयीची चिंता नसलेले, आणि आपल्या प्रजेकडून खंडणी वसूल करणारा कोणताही शासक नसलेले स्थान. रविदास आणि त्यांचे श्रोते ओळखत असलेले प्रत्येक पार्थिव राज्य महसूल मागणारे, उतरंड लादणारे आणि आपल्या प्रजेत भय असमानपणे वाटणारे होते. याउलट बेगमपुरा असा प्रदेश म्हणून चित्रित केला आहे जिथे सार्वभौमत्वच स्थिर व शाश्वत अशा गोष्टीत विरघळले आहे, आणि त्यापुढे कोणीही कनिष्ठ किंवा श्रेष्ठ ठरत नाही. रविदास रचनेचा शेवट स्वतःला 'मुक्त चांभार' म्हणवून करतात आणि जो कोणी या नगरात राहतो तो त्यांचा मित्र आहे असे घोषित करतात; ही ओळ जातिभेद पूर्णपणे एका अशा नात्यात विलीन करते, जे या दृष्टीशी जोडला गेलेला कोणीही अनुभवू शकतो.

भक्तिपरंपरा भौगोलिक यूटोपिया आणि चेतनेची अवस्था यांच्यात फरक करते, आणि भगत बाणी परंपरेत बेगमपुरा हा नंतरच्या, म्हणजे अंतरंग अवस्थेच्या, प्रकारचा मानला जातो. तो प्रवासाने पोहोचण्याचे ठिकाण नसून नाम सिमरन, म्हणजे परमात्म्याच्या नामाचे सतत स्मरण, याद्वारे शुद्ध झालेले हृदय आहे; जिथे साधारणपणे माणसाला चिंता व दुःखाकडे नेणारी अस्वस्थता आणि पकड शमली आहे. हे आंतरिक वाचन शबदने वर्णिलेल्या सामाजिक दृष्टीला कमी लेखत नाही. रविदासांची शिकवण मानते की आंतरिक परिवर्तन आणि सामाजिक परिवर्तन एकाच घटनेची दोन बाजूंनी दिसणारी रूपे आहेत; भय व दर्जाच्या आकांक्षेने यापुढे पकडलेले नसलेले मन भय व दर्जाच्या आकांक्षा टिकवणाऱ्या उतरंडीत सहभागी होणे आपोआप थांबवते.

बेगमपुराच्या दृष्टीचा मध्यवर्ती भाग हा दावा आहे की सर्व आत्मे एकाच दैवी प्रकाशाची अपत्ये आहेत; रविदास हे तत्त्व आकांक्षेपेक्षा वस्तुस्थिती म्हणून मांडतात. जात, वर्ग आणि पंथ हे प्रयत्नाने मात करायचे अडथळे म्हणून नव्हे, तर या मूलभूत ऐक्याची जाणीव झाल्यावर पूर्णपणे विरघळणारे भेद म्हणून वर्णिले आहेत; उरते ती केवळ सामायिक भक्तीने परिभाषित समुदाय, जन्म किंवा व्यवसायाने नव्हे. रविदासांच्या स्वतःच्या काळातील सामाजिक संदर्भात धक्कादायक असलेला हा मूलगामी समतावाद त्या नंतरच्या शतकांत बेगमपुराला भक्ती व सामाजिक चळवळींसाठी एक कसोटीचा दगड बनवून गेला आहे; आध्यात्मिक प्रतिष्ठा जातीनुसार वाटली जाऊ शकत नाही या श्रद्धेसाठी शास्त्रीय आधार म्हणून तो उद्धृत केला जातो.

रविदासिया परंपरेच्या अनुयायांमध्ये आणि गुरु ग्रंथ साहिबच्या भगत बाणीला आदरणाऱ्या व्यापक शीख समुदायात बेगमपुरा सर्वाधिक उद्धृत रचनांपैकी एक आहे. या संतकवींच्या रचना शीख गुरूंच्या कृतींसोबत समाविष्ट आहेत. आजही संगती हा शबद आंतरिक मुक्तीसाठी प्रार्थना आणि रविदासांनी आपल्या भक्तीत अविभाज्यपणे विणलेल्या सामाजिक दृष्टीची सततची आठवण म्हणून पठण व चिंतन करतात. या वाचनात दुःखरहित नगर हे दूरचे गंतव्य स्थान नसून, भय, उतरंड आणि पकड खऱ्या अर्थाने गळून पडल्यावर हृदय, आणि अखेरीस समुदाय, काय होण्यास सक्षम होतो याचे वर्णन म्हणून समजले जाते.

गुरु ग्रंथ साहिबमध्ये बेगमपुराचे स्थान कबीर, नामदेव आणि शेख फरीद यांसारख्या इतर भगतांच्या रचनांबरोबर आहे. हे संत व कवी विविध सामाजिक पार्श्वभूमीतून आले होते, आणि अनेकदा त्यांच्या काळातील जातिव्यवस्थेने उपेक्षित केलेल्या समुदायांमधून आले होते. शीख गुरूंच्या स्वतःच्या रचनांइतकाच अधिकार त्यांना शीख ग्रंथात मिळणे हा एक जाणीवपूर्वक संपादकीय निर्णय दर्शवते. बेगमपुराचा स्वतःचा संदेश श्लोकात तो निर्णय स्पष्ट करतो: आध्यात्मिक सत्य जन्माचा भेद ओळखत नाही, आणि संपूर्ण समुदायाला मार्गदर्शन करणारा ग्रंथ, ज्या आवाजांना सभोवतालच्या समाजाने गप्प केले होते त्यांना वगळून, परिपूर्ण राहू शकत नाही. या संदर्भात वाचल्यास बेगमपुरा एखादा वेगळा काव्यात्मक शोभेचा प्रसंग नसून, त्याच ग्रंथातील अनेक स्पष्ट विधानांपैकी एक आहे; प्रत्येक विधान हा विश्वास दृढ करते की दुःखरहित नगर, जर ते उभारले गेलेच तर, या ओळखीवर उभे आहे की त्याचे गान करण्यासाठी एकत्र आलेला प्रत्येक आवाज तिथे तितकाच हक्काचा आहे.