ବେଗମପୁରା

ରାଗ ଗୌଡ଼ୀରେ, ଶିଖ ଶାସ୍ତ୍ରର ଏକ ସଙ୍ଗୀତ ରୀତି, ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହିବର ଅଙ୍ଗ ୩୪୫ (ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହିବର ମାନକ ପୃଷ୍ଠା ସଂଖ୍ୟାରେ ପୃଷ୍ଠା ୩୪୫) ରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ତାଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶବଦ ‘ବେଗମପୁରା ସହର କୋ ନାଓ’ରେ, ପନ୍ଦରଶହ ଶତାବ୍ଦୀର ରହସ୍ୟବାଦୀ ଓ କବି-ସନ୍ଥ ଭଗତ ରବିଦାସ ଏକ ଦିବ୍ୟ ମିଳନର ରାଜ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି କର, ଦୁଃଖ, ସ୍ତରବିନ୍ୟାସ କିମ୍ବା ମରଣଭୟ ନାହିଁ। ରଚନାଟି ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ସିଧାସଳଖ ନାମିତ କରି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏମିତି ନଗର ଯାହାର ନାମ ହିଁ ଦୁଃଖହୀନତା, ଏବଂ ପରେ ତାହାକୁ ସେହି ଭାଷାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ଯାହା ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଶ୍ରୋତାମାନେ ନିଜ ଦୈନନ୍ଦିନ ଅଭିଜ୍ଞତାର କର-ଭାରିତ, ସ୍ତରବଦ୍ଧ, ଜାତି-ବନ୍ଧନଯୁକ୍ତ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ବିପରୀତ ଭାବେ ଚିହ୍ନିପାରିଥାନ୍ତେ। ରବିଦାସ ମୋଚି ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ସେ ସମୟର ଜାତି ଶ୍ରେଣୀରେ ନିମ୍ନ ବୋଲି ବିବେଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ସେ ଏହି ଦୃଷ୍ଟି କେବଳ ଏକ ଅମୂର୍ତ୍ତ ଧର୍ମତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅଭ୍ୟାସ ଭାବେ ରଚନା କରିନଥିଲେ, ବରଂ ନିଜ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଥିବା ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ସମାନତାର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରକାଶ ଭାବେ ରଚନା କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆତ୍ମାର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପ ସମାନ ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ। ଏହା ତାଙ୍କ ଭକ୍ତିମୂଳକ କାବ୍ୟକୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ଦିଏ: ଗୋଟିଏ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉପଲବ୍ଧି, ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ଈଶ୍ୱର ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭକ୍ତଙ୍କ ସମାନ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ।

ଶବଦ ବେଗମପୁରାକୁ ଏପରି ଏକ ସ୍ଥାନ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଦ୍ୱିତୀୟ ବା ତୃତୀୟ ଶ୍ରେଣୀର ନିବାସୀ ନାହାଁନ୍ତି, ଅବନତିର କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ, ସମ୍ପତ୍ତି ନେଇ କୌଣସି ଉଦ୍‌ବେଗ ନାହିଁ, ଏବଂ ଲୋକଙ୍କଠାରୁ କର ଆଦାୟ କରୁଥିବା କୌଣସି ଶାସକ ନାହାଁନ୍ତି। ରବିଦାସ ଓ ତାଙ୍କ ଶ୍ରୋତାମାନେ ଜାଣିଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାର୍ଥିବ ରାଜ୍ୟ ରାଜସ୍ୱ ଦାବି କରୁଥିଲା, ପଦାନୁକ୍ରମ ଲାଗୁ କରୁଥିଲା ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅସମାନ ଭାବେ ଭୟ ବଣ୍ଟନ କରୁଥିଲା। ତା ବିପରୀତରେ ବେଗମପୁରାକୁ ଏପରି ଏକ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଏ ଯେଉଁଠାରେ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ନିଜେ ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ରୂପରେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ କେହି ଅନ୍ୟ ଠାରୁ ଛୋଟ ବା ବଡ଼ ଭାବେ ସ୍ଥାନିତ ନୁହନ୍ତି। ରବିଦାସ ରଚନାର ଶେଷରେ ନିଜକୁ ମୁକ୍ତ ମୋଚି ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଏବଂ କହନ୍ତି ଯେ ଏହି ନଗରରେ ବାସ କରୁଥିବା ଯେକେହି ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁ; ଏହି ପଂକ୍ତି ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ଅଂଶୀଦାର କରୁଥିବା ଯେକୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ ଏକ ସମ୍ପର୍କରେ ଜାତି-ଭେଦକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମିଶାଇ ଦିଏ।

ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରା ଏକ ଭୌଗୋଳିକ ଆଦର୍ଶ ଓ ଚେତନାର ଏକ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରେ, ଏବଂ ଭକ୍ତ ବାଣୀ ପରମ୍ପରାରେ ବେଗମପୁରାକୁ ଶେଷୋକ୍ତ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ। ଏହା ଯାତ୍ରାରେ ପହଞ୍ଚିବା ସ୍ଥାନ ନୁହେଁ, ବରଂ ନାମ ସିମରନ, ଅର୍ଥାତ୍ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ନାମର ନିରନ୍ତର ସ୍ମରଣ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ହୃଦୟ, ଯେଉଁଠାରେ ସାଧାରଣତଃ ଉଦ୍‌ବେଗ ଓ ଦୁଃଖକୁ ନେଇଯାଉଥିବା ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଆଙ୍କୁଡ଼ିବା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ପାଠ ଶବଦ ବର୍ଣ୍ଣିତ ସାମାଜିକ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ହ୍ରାସ କରେ ନାହିଁ। ରବିଦାସଙ୍କ ଉପଦେଶ କହେ ଯେ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ରୂପାନ୍ତର ଓ ସାମାଜିକ ରୂପାନ୍ତର ଏକ ହିଁ ଘଟଣା, ଦୁଇ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖାଯାଇଛି; ଭୟ ବା ପଦ-ଲାଳସାରେ ଆଉ ଧରା ପଡ଼ି ନ ଥିବା ମନ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ସେହି ଭୟ ଓ ଲାଳସା ପୋଷୁଥିବା ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ବନ୍ଦ କରିଦିଏ।

ବେଗମପୁରାର ଦୃଷ୍ଟିର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଏହି ଦାବି ରହିଛି ଯେ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମା ଗୋଟିଏ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ୟୋତିର ସନ୍ତାନ, ଏକ ନୀତି ଯାହାକୁ ରବିଦାସ ଆକାଂକ୍ଷା ନୁହେଁ, ବାସ୍ତବତା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଜାତି, ବର୍ଗ ଓ ଧର୍ମକୁ ପରିଶ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରିବାକୁ ଥିବା ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହି ମୌଳିକ ଏକତା ଚିହ୍ନିବା ପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିଲୀନ ହେଉଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ, ଯାହା ଜନ୍ମ ବା ବୃତ୍ତି ପରିବର୍ତ୍ତେ କେବଳ ସମ୍ମିଳିତ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପରିଭାଷିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଛାଡ଼ି ଯାଏ। ରବିଦାସଙ୍କ ନିଜ ସମୟର ସାମାଜିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ଚମକପ୍ରଦ ଏହି ମୂଳଗାମୀ ସମାନତାବାଦ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶତାବ୍ଦୀଗୁଡ଼ିକରେ ଭକ୍ତି ଓ ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ପାଇଁ ଏକ ମାପଦଣ୍ଡ ହୋଇଉଠିଛି, ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଜାତି ଦ୍ୱାରା ବଣ୍ଟିତ ହୋଇ ନ ପାରେ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଭିତ୍ତି ଭାବେ ଉଦ୍ଧୃତ ହୋଇଆସିଛି।

ରବିଦାସିଆ ପରମ୍ପରା ଏବଂ ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହିବର ଭକ୍ତ ବାଣୀକୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିବା ବୃହତ୍ତର ଶିଖ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ବେଗମପୁରା ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଉଦ୍ଧୃତ ରଚନା ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ରହିଆସିଛି। ଏଗୁଡ଼ିକ ଶିଖ ଗୁରୁମାନଙ୍କ ରଚନା ସହିତ ଏକତ୍ର ସ୍ଥାନ ପାଇଥିବା ଭକ୍ତ-ସନ୍ତମାନଙ୍କ ରଚନା। ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା ଓ ରବିଦାସ ନିଜ ଭକ୍ତିରେ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଭାବେ ବୁଣିଥିବା ସାମାଜିକ ଦୃଷ୍ଟିର ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ସ୍ମାରକ ଭାବେ ସଙ୍ଗତମାନେ ଏହି ଶବଦକୁ ପାଠ କରନ୍ତି ଓ ତା'ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି। ଏହି ପାଠରେ ଦୁଃଖହୀନ ନଗର ଏକ ଦୂରର ଗନ୍ତବ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ସେହି ବର୍ଣ୍ଣନା ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ ଯାହା ଏକ ହୃଦୟ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଏକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ, କ'ଣ ହୋଇପାରେ ଯେତେବେଳେ ଭୟ, ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ଏବଂ ଆଙ୍କୁଡ଼ିବା ପ୍ରକୃତରେ ଦୂର ହୋଇଯାଏ।

ବେଗମପୁରା କବୀର, ନାମଦେବ ଓ ଶେଖ ଫରିଦ ଭଳି ଅନ୍ୟ ଭଗତମାନଙ୍କ ରଚନା ସହିତ ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହିବରେ ନିଜ ସ୍ଥାନ ଧାରଣ କରିଛି। ଏମାନେ ଏପରି ସନ୍ଥ ଓ କବି ଥିଲେ ଯେଉଁମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମିରୁ ଆସିଥିଲେ ଏବଂ କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସେ ସମୟର ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାନ୍ତୀକୃତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରୁ ଆସିଥିଲେ। ଶିଖ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସେମାନଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତି, ଶିଖ ଗୁରୁମାନଙ୍କ ରଚନା ସହିତ ସମାନ ପ୍ରାମାଣିକତା ଦ୍ୱାରା, ଏକ ଇଚ୍ଛାକୃତ ସଂପାଦନ ପସନ୍ଦକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ। ବେଗମପୁରାର ନିଜ ବାର୍ତ୍ତା ଏହି ପସନ୍ଦକୁ ପଦରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ: ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସତ୍ୟ ଜନ୍ମର କୌଣସି ପାର୍ଥକ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଏକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ପଥ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ଥିବା ଶାସ୍ତ୍ର, ଯେଉଁ କଣ୍ଠସ୍ୱରମାନଙ୍କୁ ସମାଜ ନୀରବ କରିବାକୁ ବାଛିଥିଲା ସେମାନଙ୍କୁ ନୀରବ ରଖି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିପାରିବ ନାହିଁ। ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ପଢ଼ିଲେ, ବେଗମପୁରା କୌଣସି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କାବ୍ୟିକ ଚମତ୍କାର ନୁହେଁ। ଏହା ସେହି ଶାସ୍ତ୍ରର ଅନେକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଘୋଷଣାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଏହି ବିଶ୍ୱାସକୁ ଦୃଢ଼ କରେ ଯେ ଦୁଃଖହୀନ ନଗର, ଯଦି ତାହା ନିର୍ମିତ ହୁଏ, ସେ ବିଷୟରେ ଗାଇବା ପାଇଁ ଏକତ୍ର ହୋଇଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ କଣ୍ଠ ସେଠାରେ ସମାନ ଭାବେ ରହିବାର ଅଧିକାର ରଖେ ବୋଲି ସ୍ୱୀକୃତି ଉପରେ ନିର୍ମିତ।