କବୀର ଭକ୍ତିରେ ବାହ୍ୟ କର୍ମକାଣ୍ଡ ଉପରେ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ପବିତ୍ରତା

କବୀର, ପନ୍ଦରଶହ ଶତାବ୍ଦୀର ବାରାଣସୀର ବୁଣାକାର କବି-ସନ୍ଥ, ଏକ ଅବିରାମ ଆଗ୍ରହ ଉପରେ ନିଜର ସମଗ୍ର ଭକ୍ତି ଦୃଷ୍ଟି ଗଢ଼ିଥିଲେ: ଦୟାଳୁ ଚରିତ୍ର, ଧାର୍ମିକ ପ୍ରଦର୍ଶନ ନୁହେଁ, ହେଉଛି ପ୍ରକୃତ ଭକ୍ତର ଚିହ୍ନ। ସେ ନିଜ ସମୟର ହିନ୍ଦୁ ଓ ମୁସଲମାନ ଗୋଡ଼ାମି ଉଭୟ ଉପରେ ନିଜର ସବୁଠାରୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପଦ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଥିଲେ, କୌଣସି ପରମ୍ପରାକୁ ରେହାଇ ନ ଦେଇ ଯେତେବେଳେ ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ ହୃଦୟର ପ୍ରକୃତ ରୂପାନ୍ତରର ସ୍ଥାନ ରୀତି ନେଉଛି। ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସୀମା ପାରି ତାଙ୍କ ସ୍ୱର ଏତେ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତ ହେଲା ଯେ ତାଙ୍କ ଶବଦ (୫୪୧) ପରେ ଗୁରୁମାନଙ୍କ ଓ ଅନ୍ୟ ଭଗତମାନଙ୍କ ରଚନା ସହିତ ଶିଖ ଶାସ୍ତ୍ର ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହିବରେ ସଂଗୃହୀତ ହେଲା। ଯିଏ କୌଣସି ଏକକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନିକ ଧର୍ମର ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଦସ୍ୟ ନଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ଦୁର୍ଲଭ ସମ୍ମାନ ଥିଲା।

କବୀର ହିନ୍ଦୁ ମୂର୍ତ୍ତି ପୂଜା ଓ ମୁସଲମାନ ଔପଚାରିକ ପ୍ରାର୍ଥନା ଉଭୟକୁ ସମାନ ଭାବେ ସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଥିଲେ, ଆଗ୍ରହ କରି ଯେ ଈଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର କିମ୍ବା ମସଜିଦର କାନ୍ଥ ଭିତରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ସତ୍ୟ ଓ କରୁଣା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ ମିଳନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶବଦ ମୋକୋ କହାଁ ଢୂଁଢ଼େ ରେ ବନ୍ଦେ, ଅର୍ଥାତ୍ "ହେ ସାଧକ, ତୁମେ ମୋତେ କେଉଁଠି ଖୋଜୁଛ?", ପ୍ରଶ୍ନ କରେ ଯେ କାହିଁକି ଏକ ଭକ୍ତ ଏମିତି ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେବାଳୟ ଓ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାନରେ ଖୋଜେ ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ଉପସ୍ଥିତ, ଶ୍ୱାସଠାରୁ ନିକଟରେ, ସାଧକର ନିଜ ସତ୍ତାରେ। ଏହା ଭକ୍ତିକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହାକୁ ପୁନର୍ନିର୍ଦ୍ଦେଶ, ବାହ୍ୟ ଅନ୍ୱେଷଣରୁ ସଚ୍ଚୋଟ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଦୃଷ୍ଟି ଦିଗରେ।

କବୀରଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ତୀବ୍ର ଚିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ହେଉଛି ଏକ ସାଧୁଙ୍କ ଚିତ୍ର ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରେ, ତଥାପି ଭିତରୁ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହେ। ତାଙ୍କ ଅହଂକାର, ପ୍ରବଞ୍ଚନା କିମ୍ବା ନିଷ୍ଠୁରତା ପବିତ୍ର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯାହା କେବଳ ତାଙ୍କ ଚର୍ମ ଧୋଇଥାଏ। କବୀର ଏହି ଚିତ୍ରକୁ ଜଣେ ବିନମ୍ର ସଫାଇକର୍ମୀଙ୍କ ପାଖରେ ରଖନ୍ତି, ଯାହାର କୌଣସି ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟପତ୍ର ନଥାଏ କିନ୍ତୁ ସରଳ ସତ୍ୟରେ ବାସ କରେ, ଏବଂ ବୈପରୀତ୍ୟ ନିଜେ କଥା କହିବାକୁ ଦିଅନ୍ତି। ଏକ ନଦୀ, ଯେତେ ପବିତ୍ର ହେଉ, କେବଳ ସେତିକି ଶୁଦ୍ଧ କରେ ଯାହା ଜଳ ପହଞ୍ଚିପାରେ, ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିର ସଚ୍ଚୋଟ ଓ କରୁଣାମୟ ଆଚରଣର ଜୀବନ ଶୁଦ୍ଧ କରେ ଯାହା କେବଳ ରୀତି କେବେ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରେ ନାହିଁ।

କବୀରଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ଉଦ୍ଧୃତ ଦୋହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଏପରି ପଢ଼େ: ପୋଥି ପଢ଼ି ପଢ଼ି ଜଗ ମୁଆ, ପଣ୍ଡିତ ଭୟା ନ କୋଇ, ଢାଇ ଅକ୍ଷର ପ୍ରେମ କା, ପଢ଼େ ସୋ ପଣ୍ଡିତ ହୋଇ। ଜଗତ ଶାସ୍ତ୍ରର ପର ଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ମରିଛି, ତଥାପି କେବଳ ପଢ଼ିବା ଦ୍ୱାରା କେହି ପ୍ରକୃତରେ ଜ୍ଞାନୀ ହୋଇନାହାଁନ୍ତି; ଯିଏ ପ୍ରେମର ଢାଇ ଅକ୍ଷର ପଢ଼େ, ସେ ପ୍ରକୃତ ପଣ୍ଡିତ ହୁଏ। ଏହି ପଦ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଖାରଜ କରେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଆଗ୍ରହ କରେ ଯେ ପ୍ରେମ ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପାଠଗତ ଜ୍ଞାନ କୌଣସି ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନ ଦିଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ପ୍ରେମର ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ଦାବିଦାର ପାଠ ଜୀବନରେ ସାଧନ କରାଗଲେ ହିଁ ସେ କାମ କରେ, ଯାହା ଅସୀମ ପାଠ କରିପାରେ ନାହିଁ।

ଆଉ ଏକ ବହୁଳ ପଠିତ ଦୋହାରେ କବୀର ଏହିପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି: ଜାତି ନ ପୂଛୋ ସାଧୁ କୀ, ପୂଛ ଲୀଜିଏ ଜ୍ଞାନ, ମୋଲ କରୋ ତରୱାର କା, ପଡ଼ା ରହନ ଦୋ ମ୍ୟାନ। କୌଣସି ପବିତ୍ର ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଜାତି ପଚାରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ବରଂ ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତୁ; ତରବାରିର ମୂଲ୍ୟ ଦିଅନ୍ତୁ, ଖାପ ପାଇଁ ନୁହେଁ ଯାହା କେବଳ ତାକୁ ଘେରିଥାଏ। କବୀର ବ୍ରାହ୍ମଣବାଦୀ ରୀତି ପଦାନୁକ୍ରମ ଓ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ବିଭାଜନ ଉଭୟ ମଧ୍ୟରେ ବାସ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ଏହି ସମାନ ଯୁକ୍ତି ଏକା ସମୟରେ ସବୁ ପ୍ରଣାଳୀ ବିରୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ। ଜାତି, ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଓ ଔପଚାରିକ ଧାର୍ମିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ସମାନ ଭାବେ ଖାପ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା, ଅର୍ଥାତ୍ ବାହ୍ୟ ଆବରଣ ଯାହା ଭିତରର ପଦାର୍ଥ ବିଷୟରେ କିଛି ପ୍ରକାଶ କରେ ନାହିଁ।

କବୀରଙ୍କ ଶିକ୍ଷାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଶବଦ, ଅର୍ଥାତ୍ ବାଣୀ ରହିଛି। ତାଙ୍କ ପରମ୍ପରାରେ ଏହା କେବଳ ଲିଖିତ ପାଠ ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରେମ ଓ ସଚ୍ଚୋଟତା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଭିତରେ ଉଠୁଥିବା ଦିବ୍ୟ ସତ୍ୟର ଜୀବନ୍ତ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଧ୍ୱନି ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ। କବୀର ଶିଖାଇଥିଲେ ଯେ ଏହି ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶାସ୍ତ୍ର କୌଣସି ବିଶେଷ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତରାଧିକାର ସୂତ୍ରରେ ମିଳେ ନାହିଁ, କୌଣସି ଏକକ ପୁସ୍ତକରୁ ମୁଖସ୍ଥ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ କୌଣସି ପୁରୋହିତ ପଦ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ। ଏହା କେବଳ ସେହି ସାଧକ ଶୁଣନ୍ତି ଯିଏ ନିଜ ଭିତରୁ ଛଳନା ଖାଲି କରିବାର କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି। କବୀରଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରକୃତ ପୂଜା କେବେ ଦୀପ ଜାଳିବା କିମ୍ବା ଉପବାସ ପାଳନ ନଥିଲା। ଏହା ସମସ୍ତ ଜୀବ ପ୍ରତି ଦୟା, ସରଳ ବାକ୍ୟ ଏବଂ ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତିର ଜୀବନ ଥିଲା, ଏକ ପଥ ଯାହା ସେ ଜିଦ୍ ଧରି କହିଥିଲେ ଯେ ଜାତି ବା ଧର୍ମ ନିର୍ବିଶେଷରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଯେକେହି ପାଇଁ ଖୋଲା ରହିଥାଏ। ଏହି ବିଶ୍ୱାସ ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଭାରତକୁ ଘେରିଥିବା ଭକ୍ତି ଆନ୍ଦୋଳନର ଅନ୍ୟତମ ଅଟଳ ଏବଂ ସ୍ଥାୟୀ କଣ୍ଠସ୍ୱର କରିଥିଲା।

କବୀର କୌଣସି ଏକକ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏକମାତ୍ର ଦାବି ଗ୍ରହଣ ନ କରିବାର ଅର୍ଥ ହେଲା ତାଙ୍କ ପଦଗୁଡ଼ିକ ଆଜି ହିନ୍ଦୁ ଭଜନ ସମାବେଶ, ଶିଖ କୀର୍ତ୍ତନ ଏବଂ କବୀର ପନ୍ଥୀ ସଙ୍ଗତ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାଠ କରାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରମ୍ପରା ତାଙ୍କ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୋହାମାନଙ୍କରେ ଏକ ଆହ୍ୱାନ ପାଏ ଯାହାର ଶକ୍ତି ପାଞ୍ଚ ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ମଧ୍ୟ କମ୍ ହୋଇନାହିଁ। ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ପବିତ୍ରତା ବାହ୍ୟ ରୀତି ଠାରୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ ବୋଲି ତାଙ୍କ ଆଗ୍ରହ ଧାର୍ମିକ ଜୀବନ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ ନାହିଁ। ବରଂ ଏହା ଆହ୍ୱାନ କରେ ଯେ ଧାର୍ମିକ ଜୀବନ ତା'ର ଫଳ ଦ୍ୱାରା ବିଚାରିତ ହେଉ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଯେ ଭକ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଆଚରଣ ପ୍ରକୃତରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛି କି ନାହିଁ, ପାଳିତ ରୀତିର ଦୃଶ୍ୟମାନତା ବା ବାରମ୍ବାରତା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ନଦୀ କୂଳରେ ସାଧୁ ଓ ପଣ୍ଡିତ ତାଙ୍କ ପୁସ୍ତକ ପାଖରେ, ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ ଭାବେ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ଏହି ମାନକ, ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ କବୀର ଦୋହାର ସୂତ୍ର ହୋଇ ରହିଛି: ଚରିତ୍ର, ବିଧି ନୁହେଁ, ହେଉଛି ପ୍ରକୃତ ଭକ୍ତି ଶେଷରେ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।