ଦୈନନ୍ଦିନ ମନୋଯୋଗ ପାଇଁ କବୀରଙ୍କ ସାଖୀ ଓ ଦୋହା

ସାଖୀ, ଶାବ୍ଦିକ ଅର୍ଥରେ ସାକ୍ଷୀ, ଏକ ଦୁଇ ପଂକ୍ତିର ଦୋହା ଯେଉଁଥିରେ କବୀର ଏକ ସତ୍ୟର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ କଥା କହନ୍ତି, ଯାହା ସେ ନିଜେ ଦେଖିଛନ୍ତି, କେବଳ ଶୁଣିନାହାଁନ୍ତି କିମ୍ବା ଯୁକ୍ତିରେ ପହଞ୍ଚିନାହାଁନ୍ତି। ଏହି ରୂପ ଜାଣିଶୁଣି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ଯାହା ଏକ ଥର ଶୁଣିବାରେ ମନେ ରଖାଯାଇ ଏକ ସାଧାରଣ ଦିନ ପାର କରି ବହନ କରାଯାଇ ପାରେ, ଯାହାଫଳରେ ସାଧକକୁ ଫେରିବା ପାଇଁ କୌଣସି ବିଶେଷ ସମୟ କିମ୍ବା ସ୍ଥାନ ଅଲଗା ରଖିବାକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ। ବୀଜକ, ଅର୍ଥାତ୍ କବୀରଙ୍କ ନିଜ ସଙ୍କଳିତ ରଚନା, ଶହ ଶହ ଏପରି ଦୋହା ସଂରକ୍ଷଣ କରେ। ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ପାଞ୍ଚ ଶହ ଏକଚାଳିଶ (୫୪୧) ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହିବ ମଧ୍ୟରେ ସଙ୍କଳିତ ଭଜନ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଗଣାଯାଏ, ଯାହା କବୀରଙ୍କ ସାଖୀକୁ ସିଧାସଳଖ ଶିଖ ଭକ୍ତି ଅଭ୍ୟାସରେ ମଧ୍ୟ ବହନ କରେ।

ଏହି ଦୋହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ପଠିତ ଏକ ସାଧକକୁ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନରେ ଦିବ୍ୟଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ବିରୁଦ୍ଧରେ ସତର୍କ କରେ: କସ୍ତୂରୀ କୁଣ୍ଡଳୀ ବସୈ, ମୃଗ ଢୂଁଢ଼େ ବନ ମାହି, ଐସେ ଘଟ ଘଟ ରାମ ହୈ, ଦୁନିଆ ଦେଖେ ନାହି। ଯେପରି କସ୍ତୂରୀ ମୃଗ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ସୁଗନ୍ଧ ଖୋଜି ବୁଲେ ଯାହା ସର୍ବଦା ତାହାର ନିଜ ନାଭିରେ ଥିଲା, କବୀର କହନ୍ତି, ଦିବ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସତ୍ତାରେ ବାସ କରେ, ଯଦିଓ ଜଗତ ତାହା ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ଚିତ୍ର ଜାଣିଶୁଣି ଘରୋଇ ଓ ଶାରୀରିକ, ଏକ ହରିଣର ନିଜ ଶରୀର, ଏଥିପାଇଁ ବାଛାଯାଇଛି କାରଣ ଶ୍ରୋତା କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବେଳେ ତାହାକୁ ତୁରନ୍ତ ସ୍ମରଣ କରିପାରେ, କୌଣସି ଜଟିଳ ଦାର୍ଶନିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରଥମେ ଡାକିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ବିନା।

ଆଉ ଏକ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ପଠିତ ଦୋହା, ଯାହା ଏକ ସାଖୀ ପରି ସମାନ ଦୁଇ ପଂକ୍ତି ରୂପ, ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରତି କୃତଜ୍ଞତା କେତେ ଶୀଘ୍ର ଶୋଧ କରାଯିବା ଉଚିତ ସେ ବିଷୟରେ କହେ: ଗୁରୁ ଗୋବିନ୍ଦ ଦୋଉ ଖଡ଼େ, କାକେ ଲାଗୂଁ ପାଏଁ, ବଲିହାରୀ ଗୁରୁ ଆପନେ, ଗୋବିନ୍ଦ ଦିଯୋ ମିଲାଏ। ଯଦି ଗୁରୁ ଓ ଈଶ୍ୱର ଦୁହେଁ ଏକ ସାଥେ ସାଧକ ସମ୍ମୁଖରେ ଠିଆ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ କାହାର ଚରଣ ପ୍ରଥମେ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ? କବୀର ପଚାରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଉତ୍ତର ଗୁରୁଙ୍କ ପକ୍ଷରେ, କାରଣ ସେ ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନରେ ଈଶ୍ୱର ସହ ସାକ୍ଷାତ୍‌କାର ସମ୍ଭବ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦୋହା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଋଣର ଏକ ସମଗ୍ର ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଚାରି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପଂକ୍ତିରେ ସଙ୍କୁଚିତ କରେ, ଯାହା ଠିକ୍ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମନେ ପଡ଼ିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଯେତେବେଳେ ଏଭଳି ପସନ୍ଦ ପ୍ରକୃତରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇପାରେ।

କବୀରଙ୍କ ଦୋହାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚିତ୍ରକୁ ଦୀର୍ଘ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିବା ଲମ୍ୱା ଆଲୋଚନାରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇପାରିଥାନ୍ତା, ତଥାପି ସେ ବାଛିଥିବା ରୂପ ଜାଣିଶୁଣି ସେହି ବିସ୍ତାରକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରେ। କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ରାଗ, ସନ୍ଦେହ କିମ୍ବା ଅହଂକାରର ଏକ ଝଲକ ଦ୍ୱାରା ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ସାଧକର ଏକ ପୁସ୍ତିକା ସ୍ମରଣ କରିବାର ସମୟ ନ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବରୁ ମନେ ରଖାଯାଇଥିବା ଦୁଇ ପଂକ୍ତିର ଦୋହା ଠିକ୍ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଭାବେ, ନିଜେ ଉପରକୁ ଆସେ। ସଂକ୍ଷିପ୍ତତା ଶିକ୍ଷା ଉପରେ ଲଦାଯାଇଥିବା ସୀମାବଦ୍ଧତା ନୁହେଁ, ବରଂ ଠିକ୍ ସେହି ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଯାହା ଶିକ୍ଷାକୁ ଦୈନିକ ଅଭ୍ୟାସ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଦିଏ, କେବଳ ଅଧ୍ୟୟନ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରହିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ।

ସାଖୀ ପାଠ କେବେ କେବଳ ପଦର ଏକ ପଂକ୍ତି ଅଭିନୟ ଭାବେ ବିବେଚିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହା ପାଠର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମ-ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣର ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। କସ୍ତୂରୀ କୁଣ୍ଡଳୀ ବସୈ ପାଠ କରିବା ସମୟରେ ସାଧକ ଯେତେବେଳେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ବା ଅନୁମୋଦନ ପାଇଁ ବାହାରେ ପ୍ରକୃତରେ ଖୋଜୁଥାଏ, ସେହି ଘଡ଼ିରେ ତାହା ଶବ୍ଦ ଓ ସାଧକର ନିଜ ପ୍ରକୃତ ଆଚରଣ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଛୋଟ ସଂଘର୍ଷ ହୋଇଯାଏ। ଏହା ସେହି ଦୋଷଠାରୁ ନିରାପଦ ଦୂରତାରେ ପଠିତ ଏକ ଅମୂର୍ତ୍ତ ସ୍ମାରକ ନୁହେଁ ଯାହା ଏହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। କବୀରଙ୍କ ଦୋହା ସେଥିପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ କାରଣ ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଲୋଭନ ପରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରଲୋଭନ ଭିତରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆକାରରେ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ।

ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ଔପଚାରିକ ପାଠ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ ଶାସ୍ତ୍ର ଠାରୁ ଭିନ୍ନ, କବୀରଙ୍କ ଦୋହାଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଜୀବନ୍ତ ମୌଖିକ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଭାବେ ପ୍ରଚଳିତ, ଯାହା ପ୍ରଜନ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ କୌଣସି ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ପରିବେଶ ବାହାରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ସେଗୁଡ଼ିକ ପିତାମାତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତାନଙ୍କୁ, ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାତ୍ରମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବେ ପୁନରାବୃତ୍ତି କରାଯାଏ। ଏହି ଅନୌପଚାରିକ ସଞ୍ଚାର ଦୋହାଗୁଡ଼ିକୁ କବୀର ପନ୍ଥି ସମ୍ପ୍ରଦାୟରୁ ବହୁ ଦୂର ଉତ୍ତର ଭାରତର ସାଧାରଣ ଭକ୍ତି ଶବ୍ଦକୋଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯିବାକୁ ଦେଇଛି। ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ କବୀରଙ୍କ ଜୀବନ ବିଷୟରେ ପ୍ରାୟ ଅନ୍ୟ କିଛି ଜାଣି ନ ପାରନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ତିନୋଟି ଦୋହା ମୁଖସ୍ଥ ଭାବେ ସାଧାରଣ ଦିନ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ସାଧନ ଭାବେ ଉଦ୍ଧୃତ କରନ୍ତି।

ଅନେକ ଭକ୍ତି ଶିକ୍ଷା ଶତାବ୍ଦୀଗୁଡ଼ିକ ଧରି ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ମନ୍ଦିର, ମଠ କିମ୍ବା ସଂଗଠିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଏକ ପିଢ଼ି ନିଜେ ବହନ କରି ନ ପାରୁଥିବା ବସ୍ତୁ ପ୍ରସାରଣ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ଔପଚାରିକ ଗଠନ ଆବଶ୍ୟକ କରେ। କବୀରଙ୍କ ଦୋହା ବରଂ ମୁଖ୍ୟତଃ ସ୍ମରଣୀୟତା ଦ୍ୱାରା ଟିକି ରହିଥିଲା, ଏବଂ ଏହା ଏପରି ଘରମାନଙ୍କରେ କାନରୁ କାନକୁ ପାସ ହେଲା ଯେଉଁମାନେ କୌଣସି କବୀର ପନ୍ଥ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଅଂଶ ନଥିଲେ। ଯେଉଁ ଦୋହା ଏକ ଥର କିମ୍ବା ଦୁଇ ଥର ଶୁଣିବା ପରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇପାରେ, ତାକୁ ଲେଖକ, ମନ୍ଦିର କିମ୍ବା ନିଯୁକ୍ତ ଶିକ୍ଷକ କିଛି ଲାଗେ ନାହିଁ, ନିଜ ରଚୟିତାଙ୍କ ଠାରୁ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ। ଏହି ଟିକି ରହିବା କୌଶଳ ଆରମ୍ଭରୁ କବୀରଙ୍କ ବାଛିଥିବା ରୂପ ସମ୍ଭବ କରିଥିଲା।