ସତ୍ସଙ୍ଗ ଓ ସାଧ ସଙ୍ଗତ

ଗୁରୁ ରବିଦାସ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ ଯେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ନିଃସଙ୍ଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ବିତାଇବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ସତ୍ୟ ସାଧ ସଙ୍ଗତ, ଅର୍ଥାତ୍ ପବିତ୍ର ସନ୍ତଙ୍କ ସଙ୍ଗତିରେ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କ୍ଷଣ ବିତାଇବା ନିଜେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିର ଅବସର ହୋଇପାରେ। ତାଙ୍କର ନିଜର ପଦ, ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହିବରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ତାଙ୍କ ଏକଚାଳିଶ (୪୧) ଭଜନ ସହିତ ଅମୃତବାଣୀ ସତଗୁରୁ ରବିଦାସ ମହାରାଜ ଜୀଙ୍କ ବାଣୀରେ ସଂରକ୍ଷିତ, ଏହା ସିଧାସଳଖ କହେ: ରବିଦାସ ପଲ ସାଧ ସଙ୍ଗତ ମିଲ, ପୂରନ ବ୍ରହ୍ମ ସଦା ପ୍ରୀତିପାଲୀ। ଅର୍ଥାତ୍, ଯିଏ ସତ୍ୟ ଭକ୍ତି ସହିତ ପବିତ୍ର ସନ୍ତଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଏକ କ୍ଷଣ ମାତ୍ର ବିତାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁକୁ ସଦା ପ୍ରେମରେ ପାଳନ କରୁଥିବା ପରମ ସତ୍ତାକୁ ଜାଣିବାକୁ ଆସେ।

ଏହି ଶିକ୍ଷା ଏକ ଏକକ ସାକ୍ଷାତ୍କାରରେ ଅସାଧାରଣ ଓଜନ ରଖେ, କାରଣ ଏହା ପରିବର୍ତ୍ତନକାରୀ ଶକ୍ତିକୁ ସଙ୍ଗତ ନିଜେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପିତ କରେ, ଭିତରେ ବିତାଯାଉଥିବା ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ନୁହେଁ। ଏକ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ସାଧ ସଙ୍ଗତରୁ ଲାଭ ପାଇବା ପାଇଁ ବର୍ଷ ବର୍ଷର ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ସଙ୍ଗତର ଗୁଣ, ପ୍ରକୃତରେ ପବିତ୍ର, ପ୍ରକୃତରେ ଭକ୍ତିମୟ, ଘଡ଼ି ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ରଖେ। ଏହା ସତ୍ସଙ୍ଗକୁ, ସାଧ ସଙ୍ଗତକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଗଠିତ ଭକ୍ତି ସମାବେଶକୁ, ଏପରି ଏକ ଉପାୟରେ ସୁଲଭ କରେ ଯାହା ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କେବେ ପାରି ନାହିଁ, କାରଣ ସତ୍ୟ ସଙ୍ଗତ ସହିତ ସବୁଠାରୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସାକ୍ଷାତ୍କାରରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓଜନ ରହେ।

ରବିଦାସଙ୍କ ନିଜ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପାଇଁ, ଯେଉଁ ଜାତିରେ ଜନ୍ମ ଯାହାକୁ ମନ୍ଦିର ପୂଜା ଓ ପୌରୋହିତ୍ୟ ଶିକ୍ଷାରୁ ବାରଣ କରାଯାଇଥିଲା, ସତ୍ସଙ୍ଗ କେବଳ ଭକ୍ତିମୟ ଅର୍ଥ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ବହନ କରିଥିଲା। ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ପୌରୋହିତ୍ୟ ପ୍ରମାଣପତ୍ର ଉପରେ ନୁହେଁ, ସାଧ ସଙ୍ଗତକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଗଠିତ ସମାବେଶ ଏପରି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଦେଇଥିଲା, ଯାହାଙ୍କୁ ଚାରିପାଖର ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଉପାସନାର ଅନ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଥରୁ ବାହାର କରି ରଖିଥିଲା। ସାଧୁ ସଙ୍ଗତ ନିଜେ ଭକ୍ତକୁ ରୂପାନ୍ତରିତ କରେ, ସେ କାହା ପାଇଁ ଜନ୍ମିତ ହେଉ ତାହା ନ ବିଚାରି, ଏହି ରବିଦାସଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ସତ୍ସଙ୍ଗକୁ ତାଙ୍କ ନିଜ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପାଇଁ କିଛି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ କରିଥିଲା ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ପ୍ରଥମେ ଏହା କୁହାଯିବା ବିନା ପ୍ରବେଶ କରିପାରିଥିଲେ ଯେ ସେମାନଙ୍କ ସେଠାରେ ଥିବା ଅନୁଚିତ।

ରବିଦାସଙ୍କ ବେଗମପୁରାର ଦର୍ଶନ, ଦୁଃଖହୀନ ନଗର ଯାହା ଜାତି ଓ କଷ୍ଟରୁ ମୁକ୍ତ, ଏପରି ଏକ ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳା କଳ୍ପନା କରିଥିଲା ଯାହା ସାଧ ସଙ୍ଗତ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ରୂପରେ ପୂର୍ବରୁ ଧାରଣ କରିଥିବା ସେହି ନୀତି ଚାରିପାଖରେ ସଂରଚିତ। ସତ୍ସଙ୍ଗ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲା, ଦୂର କଳ୍ପିତ ଭବିଷ୍ୟତରେ ନୁହେଁ, ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଉପଲବ୍ଧ, ବେଗମପୁରାର ବୃହତ୍ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଯଦି କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ସାକାର ହୁଏ ତେବେ ତାହା କିପରି ଦେଖାଯିବ। ଏହି ଅର୍ଥରେ, ସାଧ ସଙ୍ଗତରେ ଏକ ସମାବେଶ କେବଳ ପଦରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ବେଗମପୁରା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଘଣ୍ଟା ପାଇଁ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଇଥିବା ବେଗମପୁରା ଥିଲା।

ସତ୍ସଙ୍ଗ ଭିତରେ ଭକ୍ତମାନେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଶବଦ, ଭଜନ ଗାନ କରିବା ଓ ସେହି ଭଜନମାନେ ବହନ କରୁଥିବା ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଆଲୋଚନା କରିବା ପାଇଁ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ଏହି କ୍ରିୟା ସମାବେଶକୁ ଏକ ସହଭାଗୀ କେନ୍ଦ୍ର ଦିଏ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାଷାରେ ସଜ୍ଜିତ ଅସଂଗଠିତ ସାମାଜିକତା ଭାବେ ଛାଡ଼ିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ। ଗାନଟି ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତଙ୍କ ଚିନ୍ତାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ ବୋଲି ମାନାଯାଏ, ରବିଦାସଙ୍କ ନିଜ ଶିକ୍ଷାକୁ ସୁର ଦ୍ୱାରା ସମାବେଶର ଶରୀରକୁ ବହନ କରି, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପାଠ ବା ନିଃସଙ୍ଗ ଚିନ୍ତନରେ ସୀମିତ ନ ରଖି।

ରବିଦାସୀୟ ପରମ୍ପରା ଏହା ଧରିଛି ଯେ ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ନିୟମିତ ଯୋଗଦାନ ଏପରି ଏକ ଉପାୟରେ ବିଶ୍ୱାସକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ ଯାହାକୁ ଏକାକୀ ଭକ୍ତି ନିଜେ ଧରିରଖିବାରେ ସଂଘର୍ଷ କରେ। ସନ୍ଦେହ ଓ ନିରାଶା ଯାହା ଏକ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଏକାକୀ ଅଭିଭୂତ କରିପାରେ, ସେମାନେ ସମାନ ସତ୍ୟତା ସହିତ ସମାନ ପଥ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତିରେ ପ୍ରାୟ ଯଥେଷ୍ଟ ନମ୍ର ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ଏହାକୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭକ୍ତିର ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହାର ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ସାଥୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ସମାବେଶ ଏପରି ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା ନବୀକରଣ କରେ ଯାହାକୁ ନିଜସ୍ୱ ଅଭ୍ୟାସ ଏକା ଧୀରେ ଧୀରେ ଲିଭାଇ ଦେଇପାରେ, କେହି ନ ଜାଣିବାରୁ ଯେଉଁ ଲିଭା ଗଭୀର ନହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।

ରବିଦାସୀୟ ସମୁଦାୟମାନେ ନିୟମିତ ସତ୍ସଙ୍ଗ ଚାରିପାଖରେ ନିଜର ଭକ୍ତିମୟ ଜୀବନ ସଂଗଠିତ କରିବା ଜାରି ରଖନ୍ତି, କାରଣ ଗୁରୁ ରବିଦାସ ସମାବେଶରେ ଏତେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓଜନ ରଖିଥିଲେ। ଏହା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅଭ୍ୟାସର ସହାୟକ ରୂପେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହାର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସ୍ତମ୍ଭ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଆଜି ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ଯୋଗଦେଉଥିବା ଭକ୍ତ, ସେହି ଶବଦ ଗାଉଥିବା ଏବଂ ରବିଦାସ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିବା ସେହି ସାଧ ସଙ୍ଗତରେ ବସୁଥିବା, ଏପରି ଏକ ଅଭ୍ୟାସରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଯାହାର ମୂଳ ଦାବି ରବିଦାସ ପ୍ରଥମେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା ପରଠାରୁ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଛି। ପବିତ୍ର ସଙ୍ଗତ, ସେ ଯେତେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହେଉ, କେବେ ବି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ସମୟ ନୁହେଁ।

ଏହି ଶିକ୍ଷାର ଏକ କ୍ଷଣ ପ୍ରତି ଜୋର ଦେବାକୁ ଅଳ୍ପ ବା ବେଳେବେଳେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ଅନୁମତି ଭାବେ ପଢ଼ିବା ଭୁଲ ହେବ। ରବିଦାସଙ୍କ ବିନ୍ଦୁ କେବେ ସତ୍ସଙ୍ଗ ସାମାନ୍ୟ ଦାବି କରେ ବୋଲି ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହାର ଶକ୍ତି ଅନ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳା ପରି ସମୟର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ ବୋଲି। ଯିଏ ସାଧ ସଙ୍ଗତର ଗୋଟିଏ କ୍ଷଣକୁ ନିୟମିତ ସମାବେଶକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବହେଳା କରିବା ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ କାରଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ଶିକ୍ଷାକୁ ଭୁଲ ବୁଝିଛି, ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱସ୍ତତାରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିନାହିଁ। ଏହି ଶ୍ଳୋକ ସତ୍ୟ ସଙ୍ଗରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କେତେ ଶୀଘ୍ର ଘଟିପାରେ ତାହାକୁ ସମ୍ମାନ ଦିଏ, ଭକ୍ତ କେତେ ବିରଳ ଭାବେ ସେହି ସଙ୍ଗ ଖୋଜିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ତାହା ନୁହେଁ।