रविदासिया आचरणातील सत्संग आणि साध संगत

गुरु रविदासांनी शिकवले की परमात्म्याच्या जवळ जाण्यासाठी माणसाला एकांत साधनेत वर्षानुवर्षे घालवण्याची गरज नाही. खऱ्या साध संगतीत, म्हणजे पवित्र संतांच्या सहवासात, घालवलेला एक लहानसा क्षणही स्वतः आध्यात्मिक उन्नतीचा प्रसंग ठरू शकतो. त्यांची स्वतःची ओळ, जी त्यांच्या चाळीस एक (४१) शबदांबरोबर, गुरु ग्रंथ साहिबमध्ये प्रतिष्ठित असलेल्या, अमृतबाणी सतगुरु रविदास महाराज जी मध्ये जतन केली आहे, हेच थेट सांगते: रविदास पल साध संगत मिल, पूरन ब्रह्म सदा प्रीतपाली. जो कोणी पवित्र संतांच्या सहवासात खऱ्या भक्तीने क्षणभरही घालवतो, तो सर्व गोष्टींना सदैव प्रेमाने धारण करणाऱ्या परमात्म्याला ओळखू लागतो.

ही शिकवण एकाच भेटीला अनन्यसाधारण महत्त्व देते, कारण ती परिवर्तनाची शक्ती त्यात घालवलेल्या वेळेत नव्हे, तर सहवासातच ठेवते. भक्ताला साध संगतीचा लाभ घेण्यासाठी वर्षानुवर्षे जमा केलेल्या पुण्याची गरज नसते; सहवासाची गुणवत्ता, खऱ्या अर्थाने पवित्र, खऱ्या अर्थाने भक्तिपूर्ण, वेळेपेक्षा अधिक महत्त्वाची असते. यामुळे साध संगतीभोवती रचलेला भक्तिमेळावा, म्हणजे सत्संग, अशा प्रकारे सर्वांना खुला झाला जो दीर्घ तपस्वी शिस्तीला कधीच शक्य नव्हता, कारण खऱ्या संगतीशी झालेली सर्वात लहान भेटही खरे आध्यात्मिक वजन बाळगत होती.

स्वतः रविदासांच्या समाजासाठी, जो अशा जातीत जन्मला होता जिला मंदिर-पूजेपासून आणि पुरोहितांच्या शिक्षणापासून वंचित ठेवले होते, सत्संगाला केवळ भक्तिभावी अर्थाच्या पलीकडचे महत्त्व होते. जन्म किंवा पुरोहिताच्या पात्रतेवर नव्हे, तर साध संगतीभोवती रचलेला मेळावा अशा लोकांना खरा सहभाग देत होता ज्यांना आजूबाजूच्या सामाजिक रचनेने इतर प्रत्येक उपासनेच्या मार्गातून बाहेर ठेवले होते. भक्त कोणत्या कुळात जन्मला यावर न पाहता संतांचा सहवासच भक्ताला परिवर्तित करतो, ही रविदासांची शिकवण सत्संगाला अशा मोजक्या आध्यात्मिक जागांपैकी एक बनवत होती, जिथे त्यांच्या समाजाला प्रथम ‘तुम्ही इथे नाही’ असे सांगितले गेले नसताना प्रवेश करता येत असे.

रविदासांनी कल्पिलेले बेगमपुरा, म्हणजे जात आणि दुःखापासून मुक्त दुःखहीन नगरी, अशा सामाजिक रचनेची कल्पना करते जी साध संगतीने आधीच लघुरूपात मूर्त केलेल्या तत्त्वावर उभी आहे: जन्म, जात किंवा वारशाने मिळालेल्या दर्जाची पर्वा न करणारा खरा बंधुभाव. सत्संग एक कार्यरत प्रात्यक्षिक म्हणून कार्य करत होता, केवळ कोणत्यातरी दूरच्या कल्पित भविष्यात नव्हे तर तात्काळ उपलब्ध, की बेगमपुराचे व्यापक वचन पूर्णपणे साकार झाले असते तर कसे दिसले असते. या अर्थाने साध संगतीतील मेळावा म्हणजे बेगमपुरा एका तासासाठी प्रत्यक्षात आचरणात आणलेला होता, केवळ काव्यात वर्णिलेला नव्हता.

सत्संगात भक्त विशेषतः शबद, म्हणजे भजने गाण्यासाठी एकत्र येतात, आणि त्या भजनांमध्ये असलेल्या दिव्य ज्ञानावर चर्चा करतात. या उपक्रमामुळे मेळाव्याला सामायिक केंद्र मिळते, आणि तो आध्यात्मिक भाषेत गुंडाळलेल्या अव्यवस्थित सामाजिक गप्पांऐवजी राहत नाही. गायनानेच उपस्थित सर्वांचे विचार शुद्ध होतात असे मानले जाते, आणि रविदासांची शिकवण संगीताद्वारे सभासदांच्या अंतःकरणात पोहोचवते, ती केवळ वैयक्तिक वाचनात किंवा एकांत चिंतनात बंदिस्त राहू देत नाही.

रविदासिया परंपरा मानते की सत्संगातील नियमित सहभाग श्रद्धा अशा प्रकारे दृढ करतो, जे एकांत भक्तीला स्वतःहून टिकवणे कठीण जाते. एकट्या भक्तावर कोसळू शकणारी शंका आणि निराशा, त्याच मार्गावर त्याच प्रामाणिकपणाने चालणाऱ्या इतरांच्या उपस्थितीत बरीच मऊ होते. हे वैयक्तिक भक्तीचा पर्याय म्हणून नव्हे, तर तिचा आवश्यक सोबती म्हणून पाहिले जाते: सामूहिक मेळावा त्या बांधिलकीला नवे करतो, जी केवळ खासगी साधना कालांतराने, क्षरण पुढे गेल्यावरच कुणाच्या लक्षात येईपर्यंत, हळूहळू झिजवू शकते.

गुरु रविदासांनी मेळाव्यातच इतके आध्यात्मिक वजन ठेवले म्हणूनच रविदासिया समाज आजही आपले भक्तिमय जीवन नियमित सत्संगाभोवती संघटित करतो. ते वैयक्तिक साधनेची पूरक बाब नसून तिचा एक मध्यवर्ती स्तंभ म्हणून कार्य करते. आज सत्संगात जाणारा भक्त, रविदासांनी एकदा वर्णिलेल्या साध संगतीत बसून तीच शबदे गात, अशा साधनेत सहभागी होतो ज्याचा गाभा दावा रविदासांनी प्रथम मांडल्यापासून अपरिवर्तित राहिला आहे. पवित्र सहवास, कितीही क्षणभर असला तरी, आध्यात्मिकदृष्ट्या कधीही वाया जात नाही.

एका क्षणावरील शिकवणीचा भर म्हणजे उथळ किंवा अधूनमधूनच्या सहभागाला परवाना आहे, असे वाचणे चूक ठरेल. रविदासांचा मुद्दा कधीच असा नव्हता की सत्संगाला कमी लागते, तर असा होता की इतर शिस्तींप्रमाणे त्याची शक्ती कालावधीवर अवलंबून नसते. साध संगतीचा एक क्षण पुरेसे कारण मानून नियमित मेळाव्याकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करणारा भक्त शिकवणीला समजून घेण्यात चुकला आहे, तिचा विश्वासूपणे उपयोग करण्यात नव्हे. ही ओळ खऱ्या सहवासात परिवर्तन किती लवकर घडू शकते याचा गौरव करते, भक्ताला तो सहवास किती क्वचित शोधावा लागतो याचा नव्हे.