किरत

गुरु रविदास शिकवत की किरत, म्हणजे स्वतःच्या हातांनी केलेले प्रामाणिक श्रम, हेच थेट उपासनेचे रूप आहे. ही शिकवण त्यांनी केवळ इतरांनी अर्थ लावण्यासाठी अमूर्त उपदेश म्हणून न ठेवता स्वतःच्या जीवनातून दाखवली. चमार समाजात जन्मलेले, आणि त्यांच्या काळच्या जातिव्यवस्थेत चर्मकाम नेमून दिलेले व अस्पृश्य मानले गेलेले रविदास, आदरणीय आध्यात्मिक शिक्षक झाल्यानंतरही चांभार म्हणून आपला व्यवसाय चालू ठेवत राहिले. आध्यात्मिक प्रगतीसाठी आपला व्यवसाय सोडावा लागेल ही कल्पना त्यांनी नाकारली.

रविदासांच्या शिकवणीच्या केंद्रस्थानी हा आग्रह होता की कोणताही व्यवसाय स्वतःत श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ नसतो, आणि प्रत्येक व्यवसाय ज्या प्रामाणिकपणाने व समर्पणाने केला जातो त्यामुळे सन्माननीय होतो. हे विशेषाधिकारातून दिलेले सुखद तत्त्वज्ञान नव्हते. ज्या व्यवसायाला त्यांच्याच समाजाने सर्वात खालचा दर्जा दिला होता, त्यातून बोलताना त्यांनी हा दावा केला, आणि श्रमांभोवती समाजाने उभी केलेली उतरंड कोणतेही खरे आध्यात्मिक वजन बाळगत नाही, असे ठामपणे सांगितले.

रविदासांनी स्पष्टपणे शिकवले की भक्ताला दैवापर्यंत पोहोचण्यासाठी आपली जात लपवावी लागत नाही किंवा आपला व्यवसाय सोडावा लागत नाही. ही भूमिका अंगमेहनतीच्या, तथाकथित अपवित्र कामापासून दूर राहणे हेच आध्यात्मिक गांभीर्याचे लक्षण आहे या गृहितकाला थेट आव्हान देत होती. मुक्तीकडे नेणारे इतर मार्ग कधीकधी भक्तांना आपला व्यवसाय पूर्णपणे त्यागण्यास सांगत. रविदासांची शिकवण त्याऐवजी असे सांगत होती की त्या व्यवसायालाच त्यात आणलेल्या प्रामाणिकपणाने रूपांतरित करावे: किरत उपासना म्हणून आचरावे, उपासनेसाठी त्याग केलेले किरत म्हणून नव्हे.

ही शिकवण रविदासांच्या स्वतःच्या पदातूनच थेट वाणी मिळते. गुरु ग्रंथ साहिबमध्ये जतन केलेल्या त्यांच्या एकेचाळीस (41) भजनांपैकी एकात ती आढळते: "रविदास चमार उस्तत करे, हर कीरत निमख इक गाए", म्हणजे रविदास चर्मकार देवाची स्तुती करतो आणि क्षणाक्षणाला त्याचे गुणगान गातो. हे पद आपल्या स्वतःच्या ओळखीचे, म्हणजे चर्मकार असल्याचे, लपवत नाही; ते व्यवसायाचे नाव स्पष्टपणे त्याच श्वासात घेते जिथे देवाची स्तुती होते, आणि एकाच भक्तिमय जीवनात दोन्ही एकत्र राहू शकत नाहीत अशी कोणतीही सूचना नाकारते.

रविदास शिकवत की माणसाची ओळख जन्माने ठरलेल्या जातीने नव्हे, तर कर्माने, म्हणजे कृती आणि आचरणाने होते. ही शिकवण किरताला त्यांच्या व्यापक धर्मविचारात पूर्ण वजन देते. जर कृती, जन्म नव्हे, माणसाचे मूल्य ठरवते, तर केलेल्या श्रमाचा दर्जा, मग तो प्रामाणिकपणे असो वा अप्रामाणिकपणे, भक्तीने असो वा असंतोषाने, हा केवळ व्यावहारिक नव्हे तर खरोखर आध्यात्मिक विषय ठरतो. या मूल्याचे दिवसेंदिवस प्रत्यक्ष प्रदर्शन होणाऱ्या सर्वात स्पष्ट क्षेत्रांपैकी एक किरत बनते.

प्रचंड मान्यता मिळाल्यानंतरही संन्यासात माघार न घेता आपला स्वतःचा व्यवसाय चालू ठेवून रविदासांनी दाखवून दिले की आध्यात्मिक प्राप्ती ही संसारी कामे बाजूला ठेवलेल्या संन्याशांची मक्तेदारी नाही. त्यांच्या जीवनाने केवळ युक्तिवादाने नव्हे तर उदाहरणाने सांगितले की आपल्या दैनंदिन कामावर वाकलेला चांभार कोणत्याही संसारापासून अलिप्त तपस्व्याइतकाच दैवाच्या जवळ उभा राहू शकतो. ही गोष्ट तेव्हाच खरी ठरते जेव्हा श्रम स्वतः रविदासांनी आपल्या व्यवसायाशी केला तितक्याच प्रामाणिकपणाने केले जाते.

रविदासांची बेगमपुराची दृष्टी, म्हणजे दुःखरहित नगर, जिथे जात आणि यातना नसतात, याच पायावर उभी आहे: सन्मानाने केलेले किरत, लादलेल्या किंवा लज्जेने केलेल्या कामाऐवजी. ज्या सामाजिक व्यवस्थेत प्रत्येक व्यवसायाला समान प्रतिष्ठा असते आणि कोणताही व्यवसाय आपल्या आचरणकर्त्याला समाज किंवा दैव यांच्यासमोर कनिष्ठ ठरवत नाही, तिला पाया हवा असतो. तो पाया केवळ या धारणेवर उभा राहू शकतो की प्रामाणिकपणे केलेल्या श्रमालाच आपली स्वतःची प्रतिष्ठा असते, जी रविदासांच्या स्वतःच्या जीवनाने आधीच दाखवून दिली होती.

जेव्हा त्यांच्या शिकवणीला व्यापक मान्यता मिळाली, तेव्हा आपली चांभाराची अवजारे बाजूला ठेवण्याची संधी रविदासांना होती. शिक्षकांकडून अनेकदा अपेक्षित असते तसे, ते स्वतःच्या चालू व्यवसायाऐवजी अनुयायांच्या भक्तीवर जगू शकले असते. त्यांनी तो मार्ग निवडला नाही, ही स्वतः शिकवणीचाच भाग आहे, केवळ अपघाती चरित्रात्मक तपशील नव्हे. ज्या गुरूने जगण्यासाठी गरज उरली नाही तेव्हाच व्यवसाय सोडला असता, त्याने, नकळत का असेना, शिकवले असते की पळून जाणे शक्य झाल्यावर व्यवसायापासून पळावे. आपल्या चांभाराच्या कामावर टिकून राहून रविदासांनी शिकवले की किरत कधीही फेकून द्यायचा भार नव्हता, तर स्वतःसाठीच जपण्याजोगे भक्तीचे रूप होते.