કિરત

ગુરુ રવિદાસે શીખવ્યું કે કિરત, એટલે પોતાના હાથે કરાયેલો પ્રામાણિક શ્રમ, એ પોતે જ ઉપાસનાનું સીધું સ્વરૂપ છે. તેમણે આ ઉપદેશ બીજાઓ માટે અમૂર્ત સૂચના તરીકે છોડી દેવાને બદલે પોતાના જીવન દ્વારા પ્રદર્શિત કર્યો. ચમાર સમુદાયમાં જન્મેલા, જેને પરંપરાગત રીતે ચામડાનું કામ સોંપાયેલું હતું અને તેમના સમયની જાતિ-વ્યવસ્થા હેઠળ અસ્પૃશ્ય ગણવામાં આવતા હતા, રવિદાસે એક પૂજનીય આધ્યાત્મિક ગુરુ બન્યા પછી પણ ચર્મકાર તરીકે પોતાનો વ્યવસાય ચાલુ રાખ્યો. તેમણે પોતાના વ્યવસાયને એવી વસ્તુ ગણવાનો ઇનકાર કર્યો જેને છોડીને આધ્યાત્મિક પ્રગતિ કરવી પડે.

રવિદાસના ઉપદેશનું કેન્દ્ર એ આગ્રહ હતો કે કોઈ વ્યવસાય પોતાનામાં ઉચ્ચ કે નીચ નથી, અને દરેક વ્યવસાય તેને જે પ્રામાણિકતા અને સમર્પણથી કરવામાં આવે તેના દ્વારા માનનીય બને છે. આ કોઈ વિશેષાધિકારની સ્થિતિથી આપવામાં આવતી આરામદાયક અમૂર્ત વાત નહોતી. તે એવા વ્યવસાયમાંથી કરાયેલો દાવો હતો જેને તેમના પોતાના સમાજે મનુષ્ય ધારણ કરી શકે તેવો સૌથી નીચો ગણી લીધો હતો, અને આગ્રહ કર્યો હતો કે શ્રમની આસપાસ સમાજે બાંધેલી ઉતરતી-ચડિયાતી વ્યવસ્થાનું કોઈ વાસ્તવિક આધ્યાત્મિક વજન નથી.

રવિદાસે સ્પષ્ટપણે શીખવ્યું કે દિવ્ય સુધી પહોંચવા માટે ભક્તે પોતાની જાતિ છુપાવવાની કે પોતાનો વ્યવસાય છોડવાની જરૂર નથી. આ સ્થિતિ એ ધારણા સામે સીધી પડકારરૂપ હતી કે આધ્યાત્મિક ગંભીરતા માટે શારીરિક, કહેવાતા અશુદ્ધ કામથી અંતર જરૂરી છે. મુક્તિ તરફના અન્ય માર્ગો ક્યારેક ભક્તો પાસે પોતાનો સાંસારિક વ્યવસાય સંપૂર્ણપણે ત્યજવાની માંગ કરતા. રવિદાસનો ઉપદેશ તેના બદલે માંગ કરતો કે વ્યવસાય પોતે, તેમાં લાવવામાં આવતી પ્રામાણિકતા દ્વારા રૂપાંતરિત થાય; કિરત ઉપાસના તરીકે આચરાય, એ કિરત નહીં જે બીજે ક્યાંક કરાતી ઉપાસનાની તરફેણમાં છોડી દેવાય.

આ ઉપદેશ રવિદાસના પોતાના શ્લોકમાં સીધું વ્યક્ત થાય છે, જે ગુરુ ગ્રંથ સાહિબમાં સચવાયેલા તેમના એકતાલીસ (41) શબદોમાંનો એક છે. રવિદાસ ચમાર ઉસ્તત કરે, હરિ કીરત નિમખ ઇક ગાયે: રવિદાસ, ચામડાનું કામ કરનાર, ઈશ્વરની સ્તુતિ કરે છે અને ક્ષણે ક્ષણે તેમનો મહિમા ગાય છે. આ શ્લોક પોતાની ચમાર તરીકેની ઓળખ નરમ કે છુપાવતો નથી; તે ઈશ્વરની સ્તુતિના એ જ શ્વાસમાં વ્યવસાયનું સ્પષ્ટ નામ લે છે, અને એક જ સમર્પિત જીવનમાં બંનેના સહઅસ્તિત્વને નકારતા કોઈ પણ સૂચનનો ઇનકાર કરે છે.

રવિદાસે શીખવ્યું કે વ્યક્તિની ઓળખ કર્મથી, એટલે ક્રિયા અને આચરણથી થાય છે, જન્મથી નિશ્ચિત થયેલી જાતિથી નહીં; આ ઉપદેશે તેમના વ્યાપક ધર્મશાસ્ત્રમાં કિરતને સંપૂર્ણ વજન આપ્યું. જો કર્મ, જન્મ નહીં, વ્યક્તિનું મૂલ્ય નક્કી કરે, તો કરાયેલા શ્રમની ગુણવત્તા, પ્રામાણિક હોય કે અપ્રામાણિક, સમર્પણથી કે રોષથી, એ માત્ર વ્યવહારિક બાબત નહીં પણ સાચી આધ્યાત્મિક બાબત બની જાય છે. કિરત એ સૌથી સ્પષ્ટ અખાડો બની જાય છે જેમાં દિવસ-દિવસ એ મૂલ્ય વાસ્તવમાં પ્રદર્શિત થાય છે.

જ્યારે તેમના ઉપદેશને વ્યાપક ઓળખ મળી ત્યારે પણ સંન્યાસમાં પીછેહઠ કરવાને બદલે પોતાનો વ્યવસાય ચાલુ રાખીને રવિદાસે બતાવ્યું કે આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ એ સાંસારિક કામ બાજુએ મૂકી દેનારા ત્યાગીઓની એકલી મિલકત નથી. તેમના જીવને દલીલ કરતાં વધુ ઉદાહરણથી, એ વાત દૃઢ કરી કે દૈનિક શ્રમ પર ઝૂકેલો ચર્મકાર એવી જ રીતે દિવ્યની નજીક ઊભો રહી શકે છે જેવી રીતે દુનિયાથી અલગ થયેલો કોઈ તપસ્વી. આ ત્યારે જ સાચું છે જ્યારે શ્રમ પોતે એ જ પ્રામાણિકતાથી કરાય જે રવિદાસ પોતાના વ્યવસાયમાં લાવતા હતા.

બેગમપુરા, જાતિ અને દુઃખથી મુક્ત શોકરહિત નગરની રવિદાસની દૃષ્ટિ, આ જ પાયા પર ટકે છે: ગૌરવ સાથે કરાતો કિરત, દબાણ કે શરમ હેઠળ નહીં. એવી સામાજિક વ્યવસ્થા જેમાં દરેક વ્યવસાયને સમાન માન મળે, અને જેમાં કોઈ વેપાર તેના કરનારને સમાજ કે દિવ્ય સમક્ષ ઉતરતો ઠેરવે નહીં, તેને પાયાની જરૂર છે. તે પાયો એ જ ધારણા હોઈ શકે કે શ્રમ પોતે, પ્રામાણિકતાથી કરાયેલો, પહેલેથી જ એ ગૌરવ ધરાવે છે જે રવિદાસના પોતાના જીવને દર્શાવ્યું હતું.

રવિદાસ પાસે, તેમની શિક્ષક તરીકેની ખ્યાતિ વધ્યા પછી, પોતાના ચર્મકારના ઓજારો બાજુએ મૂકવાની દરેક તક હતી. જેમ શિક્ષકોને ઘણી વાર અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે તેમ, તેઓ અનુયાયીઓની ભક્તિથી જીવી શક્યા હોત, પોતાના ચાલુ વ્યવસાયથી નહીં. તેમણે આ માર્ગ ન લીધો તે પોતે જ ઉપદેશનો ભાગ છે, કોઈ આકસ્મિક જીવનચરિત્રની વિગત નહીં. જે ગુરુ જીવન ટકાવવા માટે જરૂર ન રહી ત્યારે જ પોતાનો વ્યવસાય છોડી દે, તે ભલે અજાણતાં, શીખવી દેત કે વ્યવસાય એવી વસ્તુ છે જેમાંથી છટકી જવાનું છે, જ્યારે છટકી જવું શક્ય બને. પોતાના ચર્મકારના ઓજાર પાસે રહીને, રવિદાસે તેના બદલે શીખવ્યું કે કિરત ક્યારેય ફેંકી દેવાનો બોજ નહોતો, પણ એક એવી ભક્તિ છે જે પોતાના ખાતર જાળવી રાખવા યોગ્ય છે.