રવિદાસિયા આરતી

નામુ તેરો આરતી, ગુરુ રવિદાસની સંધ્યા-પ્રાર્થના, એક એવી ઘોષણાથી શરૂ થાય છે જે વિધિનું વર્ણન કરવાનું દેખાય છે તેને જ નબળી પાડે છે: હે પ્રભુ, તમારું નામ જ મારી ઉપાસના અને શુદ્ધિકારક સ્નાન છે, અને નામ વિના સર્વ આડંબર નિરર્થક છે. તે જે આરતી વિધિને સૂચવે છે, એટલે કે પ્રતિમા સમક્ષ ફેરવાતો તેલનો દીવો, તે ઉપાસનાની સૌથી દૃશ્યમાન રીતે વિસ્તૃત પદ્ધતિઓમાંની એક છે, છતાં રવિદાસની રચના પોતાની સમગ્ર લંબાઈ દરમિયાન એ વિધિના દરેક ભૌતિક તત્ત્વને દિવ્ય નામ સાથે બદલવામાં વિતાવે છે.

આ આરતી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબના અંગ ૬૯૪ પર રાગ ધનાસરીમાં સચવાયેલી છે, એ ભજનોમાંનું એક છે જેના દ્વારા રવિદાસનો પોતાનો સ્વર જાતિ, શ્રમ અને ભક્તિ પરના તેમના ઉપદેશ સાથે શીખ ધર્મગ્રંથમાં પ્રવેશ્યો. ત્યાં તેના સમાવેશે ભૌતિક સાધનો વિના ઉપાસના વિશેનું આ ચોક્કસ ચિંતન કેન્દ્રીય ગ્રંથમાં કાયમ માટે મૂકી દીધું, જે વ્યાપક સંત પરંપરામાં, એટલે કે ઉત્તર ભારતના ભક્તિ-કવિ સંતોના વિશાળ આંદોલનમાં, માત્ર રવિદાસિયા આચરણ પૂરતું નહીં, સૌથી વધુ વંચાતો ગ્રંથ છે.

પરંપરાગત આરતીને વાસ્તવિક દીવો, વાસ્તવિક વાટ અને વાસ્તવિક તેલ જોઈએ, જે રેડીને પ્રગટાવવામાં આવે છે. રવિદાસની પ્રાર્થના ઘોષણા કરે છે કે તમારું નામ જ દીવો છે, અને તમારું નામ જ વાટ છે, તમારું નામ જ એ તેલ છે જે હું તેમાં રેડું છું. વિધિનું દરેક ભૌતિક ઘટક માત્ર નામ લેવાય છે જેથી તરત જ તેનું સ્થાન લઈ શકાય, એટલે આ આરતી કરનાર ભક્તને કોઈ વાસ્તવિક જ્યોતની જરૂર રહેતી નથી, કારણ કે દિવ્ય નામ પોતે જ જ્યોત જે કાર્ય કરત તે દરેક કાર્ય પૂરું પાડે છે.

પ્રાર્થના એક લાક્ષણિક વિધિના બાકીના તત્ત્વો એ જ રીત સાથે આગળ વધે છે. તમારું નામ મારી પ્રાર્થનાની ચટાઈ છે, અને તમારું નામ ચંદન ઘસવાનો પથ્થર છે, એમ રવિદાસ ગાય છે. પછી તે ફૂલોના અર્પણ તરફ વળે છે: તમારું નામ દોરો છે, અને તમારું નામ ફૂલોનો હાર છે, કારણ કે સામાન્ય ઉપાસના માટે ભેગી કરાયેલી અઢાર ભાર વનસ્પતિ તેની સરખામણીમાં અર્પણ કરવા માટે અતિ અશુદ્ધ છે. ભૌતિક જગતમાંથી લેવાયેલું કંઈ પણ, ગમે તેટલી કાળજીથી તૈયાર કરાયેલું હોય, નામ પોતે સહેલાઈથી જે ધોરણ પર ખરું ઊતરે છે તે ધોરણ પર ખરું ઊતરતું નથી.

આરતી તેના સમાપનમાં જે ભોજન અર્પાય છે તેનું નામ લઈને પૂરી થાય છે: રવિદાસ કહે છે, તમારું નામ જ મારી આરતી છે, મારી દીપ-પ્રગટ ઉપાસના છે, અને સતનામ, એટલે સત્ય નામ, એ ભોજન છે જે હું તમને અર્પું છું. પરંપરાગત વિધિમાં બાકી રહેલું અંતિમ ભૌતિક તત્ત્વ, એટલે કે સમાપન-ભોજનનું અર્પણ પણ, આખી પ્રાર્થનામાંથી વહેતા એ જ એક તત્ત્વમાં ઓગળી જાય છે, અને આરતી સમાપ્ત થતાં સુધીમાં વિધિમાં માત્ર ભૌતિક રહે એવું કશું બાકી રહેતું નથી.

આ આરતીનું માળખું વખાણનો છૂટોછવાયો સંગ્રહ નથી, પરંતુ એક હેતુપૂર્વકનું, વ્યવસ્થિત વિખેરણ છે: એક પછી એક વિધિની વસ્તુ, દીવો, વાટ, તેલ, આસન, ચંદન, દોરો, ફૂલ, ભોજન, દરેકને સ્પષ્ટ નામ આપીને પછી બદલવામાં આવે છે. આ સંપૂર્ણતા જ દલીલ છે. રવિદાસ માત્ર અમૂર્ત રીતે એવું નથી કહેતા કે બાહ્ય વિધિ બિનજરૂરી છે. તેઓ આરતી-ઉપાસનાના સંપૂર્ણ ભૌતિક સાધનોમાંથી એક પછી એક પસાર થાય છે, એ બતાવતા કે તેમાંનું કશું પણ નામના સંપર્કમાં એના મૂળ ભૌતિક સ્વરૂપમાં હજી જરૂરી છે એ ટકતું નથી.

રવિદાસિયા ભક્તો માટે સંધ્યાએ આ આરતીનું પઠન કે ગાન ગુરુ રવિદાસના પોતાના ઉપદેશને આગળ ધપાવે છે, કે ઈશ્વર સુધી પહોંચવા માટે કોઈ વિસ્તૃત સાધનસામગ્રીની જરૂર નથી, માત્ર નામનું નિષ્ઠાપૂર્વકનું સ્મરણ જોઈએ. આ સાધના એ વ્યાપક ઉપદેશનો પડઘો પાડે છે કે કિરત, એટલે કે પ્રામાણિક શ્રમ અને સામાન્ય દૈનિક જીવન, પણ નિષ્ઠા સાથે કરાય ત્યારે પોતે ભક્તિ બની શકે છે. બંને કિસ્સામાં રવિદાસનો ઉપદેશ સાચી ઉપાસનાને રોજિંદા અસ્તિત્વથી અલગ પાડેલી વિશિષ્ટ વસ્તુઓ કે વિશિષ્ટ ક્ષણોમાં સ્થાપવાનો ઇનકાર કરે છે, અને આગ્રહ રાખે છે કે જે નામ કોઈ પણ વ્યક્તિને કોઈ પણ સમયે મળી શકે છે, તે જ વિધિઓ જે આપવાનો હેતુ ધરાવતી હતી તે સર્વ પહેલેથી પૂરું પાડે છે.

રવિદાસની આરતીને ભક્તિ સામેની દલીલ તરીકે ગેરસમજ ન કરવી જોઈએ; આ પ્રાર્થના હજી પણ આરતી તરીકે રચાયેલી છે, હજી ગવાય છે, અને સ્પષ્ટ કાળજી તથા આદર સાથે કરાય છે. તે ખાસ કરીને એ આડંબર પર પ્રહાર કરે છે જે રવિદાસ પોતાની પ્રથમ પંક્તિમાં નામ આપે છે, એટલે કે એ ધારણા કે જેટલી વધુ ભૌતિક સાધનસામગ્રી ઉપાસનાને ઘેરે તેટલી તે વધુ સાચી બને છે. દીવો, તેલ અને ફૂલ વિનાનો ભક્ત આ ઉપદેશથી કશું આવશ્યક ગુમાવતો નથી. જે એક તત્ત્વ આરતી આગ્રહપૂર્વક મહત્ત્વનું ગણે છે, એટલે કે નામનું નિષ્ઠાપૂર્વકનું સ્મરણ, તે સંપત્તિ કે વિસ્તૃત તૈયારીથી ક્યારેય ખરીદી શકાતું નથી.