रविदासिया आरती

“नामु तेरो आरती” ही गुरु रविदासांची संध्याकाळची प्रार्थना एका घोषणेने सुरू होते जी ती ज्या विधीचे वर्णन करते असे वाटते त्याचाच पाया खिळखिळा करते: हे प्रभो, तुझे नाम हेच माझे आराधन आणि शुद्धीकरणाचे स्नान आहे, आणि नामाविना सर्व दिखाऊपणा निरुपयोगी आहे. आरती विधी, म्हणजे प्रतिमेसमोर फिरवलेला तेलाचा दिवा, हा भक्तिमय आचरणांपैकी दृश्यदृष्ट्या सर्वाधिक विस्तृत आहे, तरीही रविदासांची रचना आपली संपूर्ण लांबी त्या विधीतील प्रत्येक भौतिक घटकाच्या जागी दैवी नामच ठेवण्यात खर्च करते.

ही आरती गुरु ग्रंथ साहिबच्या अंग ६९४ वर राग धनासरीमध्ये जतन आहे; जातीवर, श्रमावर आणि भक्तीवर रविदासांच्या शिकवणीसोबत त्यांचा स्वतःचा आवाज शीख धर्मग्रंथात ज्या पदांमधून प्रवेशला, त्यांपैकी ही एक आहे. तिचा तिथे समावेश झाल्यामुळे भौतिक साधनांविना उपासनेवरील हे विशिष्ट चिंतन केवळ रविदासिया आचरणापुरते नव्हे, तर उत्तर भारतातील भक्त कवी-संतांच्या व्यापक संत परंपरेतील सर्वाधिक वाचल्या जाणाऱ्या मध्यवर्ती ग्रंथात कायमचे स्थानबद्ध झाले आहे.

पारंपरिक आरतीला प्रत्यक्ष दिवा, प्रत्यक्ष वात आणि प्रत्यक्ष तेल ओतून पेटवावे लागते, तर रविदासांची प्रार्थना घोषित करते की तुझे नाम हाच दिवा आहे, तुझे नाम हीच वात आहे, तुझे नाम हेच तेल आहे जे मी त्यात ओततो. विधीतील प्रत्येक भौतिक घटक केवळ नावाने घेतला जातो आणि लगेच बदलला जातो, त्यामुळे ही आरती करणाऱ्या भक्ताला प्रत्यक्ष ज्योतीची गरजच नसते; ज्योत ज्या सर्व कार्यांची पूर्तता करू शकली असती, ती सर्व दैवी नाम स्वतः पुरवते.

प्रार्थना एका सामान्य विधीच्या उर्वरित घटकांमधून त्याच पद्धतीने पुढे जाते. तुझे नाम हीच माझी प्रार्थनेची चटई आहे, आणि तुझे नाम हाच चंदन घासण्याचा दगड आहे, असे रविदास गातात. त्यानंतर ते फुलांच्या अर्पणाकडे वळतात: तुझे नाम हाच धागा आहे आणि तुझे नाम हीच फुलांची माळ आहे, कारण सामान्य उपासनेसाठी गोळा केलेली अठरा ओझी वनस्पती तुलनेत इतकी अशुद्ध आहेत की त्या अर्पण करता येत नाहीत. भौतिक जगातून घेतलेली कोणतीही वस्तू, कितीही काळजीपूर्वक तयार केलेली असली तरी, नाम स्वतः सहज पूर्ण करते त्या मानदंडाला पोहोचत नाही.

आरती तिच्या समाप्तीला दिले जाणारे नैवेद्य नमूद करते: रविदास म्हणतात, तुझे नाम हीच माझी आरती, माझी दिव्यांनी प्रकाशित उपासना-सेवा आहे, आणि सत् नाम, म्हणजे खरे नाम, हेच ते अन्न आहे जे मी तुला अर्पण करतो. अर्पणाचे अंतिम भोजनही, पारंपरिक विधीतील शेवटचा उरलेला भौतिक घटक, संपूर्ण प्रार्थनेतून वाहणाऱ्या त्याच एकाच पदार्थात विरघळून जातो, त्यामुळे आरती संपेपर्यंत विधीत केवळ भौतिक राहिलेले काहीही उरत नाही.

आरतीची रचना स्तुतीची सैल जमवाजमव नसून, दिवा, वात, तेल, आसन, चंदन, धागा, फुले, अन्न, प्रत्येक विधी-वस्तूचे एकेक करून जाणीवपूर्वक, पद्धतशीर विघटन आहे, प्रत्येक वस्तूला स्पष्टपणे नाव देऊन आणि नंतर बदलून. ही संपूर्णता स्वतःच युक्तिवाद आहे. रविदास बाह्य विधी अनावश्यक आहे असे केवळ अमूर्तपणे ठामपणे सांगत नाहीत. ते आरती-उपासनेचे संपूर्ण भौतिक उपकरण एकेक करून तपासतात, आणि दाखवतात की त्यातील काहीही नामाच्या स्पर्शाने मूळ भौतिक स्वरूपात अजून आवश्यक असल्याचे टिकत नाही.

रविदासिया भक्तांसाठी संध्याकाळी ही आरती म्हणणे किंवा गाणे हे गुरु रविदासांच्या स्वतःच्या शिकवणीला पुढे नेते: की भक्तीला दैवापर्यंत पोहोचण्यासाठी कोणत्याही विस्तृत साधनसामग्रीची गरज नसते, केवळ नामाचे प्रामाणिक स्मरण पुरेसे असते. ही साधना त्या व्यापक शिकवणीचा प्रतिध्वनी देते की किरत, म्हणजे प्रामाणिक श्रम, आणि सामान्य दैनंदिन जीवन, प्रामाणिकपणे केले तर स्वतः भक्ती बनू शकते. दोन्ही बाबतीत रविदासांची शिकवण खऱ्या उपासनेला विशेष वस्तूंमध्ये किंवा दैनंदिन अस्तित्वापासून वेगळ्या केलेल्या विशेष क्षणांत स्थित करण्यास नकार देते, आणि त्याऐवजी आग्रह धरते की कोणत्याही व्यक्तीला कोणत्याही वेळी उपलब्ध असलेले नाम विस्तृत विधीने कधी पुरवायचे होते ते सर्व आधीच पुरवते.

रविदासांच्या आरतीला भक्तीविरुद्धचा युक्तिवाद समजू नये; प्रार्थना तरीही आरती म्हणूनच रचलेली आहे, गायली जाते, आणि स्पष्ट काळजी व आदराने केली जाते. ती विघटित करते ती विशेषतः त्यांनी सुरुवातीच्या ओळीत नमूद केलेला दिखावा, ही धारणा की भौतिक उपकरण उपासनेभोवती जितके अधिक असेल तितकी उपासना अधिक खरी ठरते. दिवा, तेल किंवा फुले नसलेल्या भक्ताचे या शिकवणीमुळे काहीही आवश्यक नुकसान होत नाही. आरती ज्या एकमेव घटकाला खरोखर महत्त्वाचे म्हणते, नामाचे प्रामाणिक स्मरण, ते कधीही संपत्ती किंवा विस्तृत तयारीने विकत घेता येण्यासारखे नव्हते.