રવિદાસ બાણીમાં નિર્ગુણ પ્રેમ અને વિનમ્રતા

ગુરુ રવિદાસે આખું જીવન બનારસમાં મોચી તરીકે કામ કર્યું, જ્યાં તેઓ ચામડાનાં જૂતાં સાંધતા અને બનાવતા, એ જ રસ્તા પર એક ઠેલા પર જ્યાંથી યાત્રાળુઓ ગંગામાં સ્નાન કરવા જતા. એક વાર એક પૂજારીએ તેમને નદી તરફની યાત્રામાં જોડાવા આમંત્ર્યા, ત્યારે રવિદાસે ઇનકાર કર્યો અને પૂજારીને સ્પષ્ટપણે કહ્યું કે તેમનું કામ રાહ જોઈ શકે તેમ નથી. તેમણે માત્ર એટલી વિનંતી કરી કે પૂજારી પહોંચે ત્યારે ગંગાને તેમના વતી ચાર સોપારી અર્પણ કરવામાં આવે.

આ પ્રસંગ પરથી એક કહેવત જન્મી, જે આજે પણ ઉત્તર ભારતમાં ગવાય છે: મન ચંગા તો કથોટી મેં ગંગા, જો મન શુદ્ધ હોય તો ગંગા મોચીની લાકડાની કથોટીમાં પણ હાજર છે. રવિદાસનો યાત્રા ન કરવાનો ઇનકાર પવિત્ર નદી પ્રત્યેની ઉદાસીનતા નહોતો, પરંતુ પવિત્રતા ખરેખર ક્યાં વસે છે તેના વિશેનો દાવો હતો. નિર્ગુણ ભક્તિ દ્વારા, એટલે કે કોઈ ચોક્કસ વિધિને બદલે નિરાકાર દિવ્ય તરફ વહેતા પ્રેમ દ્વારા શુદ્ધ થયેલું હૃદય, એ જ પવિત્રતા ધરાવે છે જે યાત્રાળુ સેંકડો માઈલ દૂર જઈને શોધે છે, અને જે સૌથી નમ્ર કામના ટેબલ પરથી પણ ક્યારેય ખસ્યા વિના પ્રાપ્ય છે.

પોતાની બાણીમાં રવિદાસ વારંવાર વિનમ્રતા તરફ પાછા ફરે છે, જેને તેઓ ઈશ્વરી કૃપા પ્રવેશવાના દ્વાર તરીકે જુએ છે, એવા એક ગુણ તરીકે નહીં જે ભક્ત ગમે તેમ કેળવી શકે. તેમની એકતાળીસ (૪૧) પંક્તિઓ ગુરુ ગ્રંથ સાહિબની રચનાઓમાં સચવાયેલી છે, અને આ જ ઉપદેશ શીખ ભક્તિ-આચરણ સુધી તેમજ તેમના પોતાના રવિદાસિયા અનુયાયીઓ સુધી પહોંચાડે છે. રવિદાસે શીખવ્યું કે જે ભક્ત જાતિ, વિદ્યા કે સિદ્ધિના અભિમાનને વળગી રહીને ઈશ્વર પાસે જાય છે, તે જ દીવાલ પહેલેથી બાંધી ચૂક્યો છે જે કૃપાને તેના સુધી પહોંચતી અટકાવે છે.

રવિદાસની ભક્તિ સતત નિરાકાર, એટલે કે નિર્ગુણ, ને ચોક્કસ રૂપને સંબોધિત વિસ્તૃત કર્મકાંડ, એટલે કે સગુણ, કરતાં વધુ મહત્ત્વ આપે છે, પરંતુ વ્યક્તિગત ઈશ્વરની ભક્તિને પૂર્ણપણે નકારતી નથી. તેઓ જે ભેદ પાડે છે તે એક દેવ અને બીજા દેવ વચ્ચેનો નથી, પરંતુ હૃદયની આંતરિક સ્થિતિ અને બાહ્ય આચરણ વચ્ચેનો છે, જે સચ્ચાઈના અભાવમાં તેનું સ્થાન લઈ શકે છે. શુદ્ધ હૃદય વિના કરેલી તીર્થયાત્રા એ કંઈ સિદ્ધ કરતી નથી, જે ગંભીર ભક્તિ સાથે સંપર્ક કરેલી મોચીની કથોટી પહેલેથી જ આપી શકે તેમ ન હોય.

રવિદાસનો જન્મ ચામડાનું કામ કરતા પરિવારમાં થયો હતો, જેની જાતિ-સ્થિતિને બ્રાહ્મણવાદી સમાજવ્યવસ્થા, એટલે કે એ પૂજારી-વર્ણની સામાજિક રચના જેણે ભારતના કર્મકાંડી ઉતરતાની ક્રમબદ્ધતા ઘડી, સૌથી નીચલી ગણતી હતી. તેઓ એવું કામ કરતા હતા જેને જે પૂજારીઓ તેમના ઠેલા પાસેથી નદી તરફ જતા સમયે પસાર થતા, તેઓ ધાર્મિક રીતે અશુદ્ધ ગણતા હતા. તેમની બાણી આ નીચી સ્થિતિને માફી માગવાને બદલે યોગ્યતાપત્રમાં ફેરવી નાખે છે. તે આગ્રહ રાખે છે કે અભિમાનથી મુક્ત ભક્તિ મોચીના બાંકડા પરથી એટલી જ પૂર્ણતાથી ઊગી શકે છે જેટલી મંદિરના ગર્ભગૃહમાંથી, અને નદી તરફ જતા પૂજારીઓ પાસે એવી કોઈ ખાતરી નહોતી કે તેમના પોતાના હૃદયમાં એ જ હોય જે રવિદાસના હૃદયમાં પહેલેથી હતું.

રવિદાસ માત્ર એટલું શીખવી શક્યા હોત કે હૃદય કર્મકાંડ કરતાં વધુ મહત્ત્વનું છે, અને એ દાવાને અમૂર્ત સિદ્ધાંત તરીકે છોડી શક્યા હોત. તેના બદલે સોપારીની વાર્તા એ જ ઉપદેશને એક ચોક્કસ, લગભગ હાસ્યજનક ઇનકારમાં જડી દે છે, જેની કલ્પના કોઈ પણ શ્રોતા તરત કરી શકે: એક મોચી નદી સુધી ચાલીને જવા માટે ખૂબ વ્યસ્ત છે, અને તેને બદલે પૂજારીને થોડી સોપારી પહોંચાડે છે. અમૂર્તમાં કહેલો સિદ્ધાંત પરિણામ વિના સંમતિ આમંત્રે છે. પરંતુ વાસ્તવિક રીતે યાત્રા કરવાના ઇનકાર દ્વારા દર્શાવેલો સિદ્ધાંત, નીચી જાતિના માણસ દ્વારા બ્રાહ્મણના આમંત્રણને નકારવામાં વાસ્તવિક સામાજિક ભોગે, શ્રોતાને નિર્ણય કરવા મજબૂર કરે છે કે સત્ય ક્યાં વસે છે તે વિશે તેઓ ખરેખર જે માને છે તે માને છે કે નહીં.

શુદ્ધ હૃદય તીર્થયાત્રા અને કર્મકાંડ કરતાં ચડિયાતું છે એ રવિદાસનો આગ્રહ પ્રસરવા માટે મંદિરો, પ્રાયોજિત પાઠ કે સંસ્થાકીય આધારની જરૂર નહોતી પડી. તેમાંથી જન્મેલી કહેવત કોઈ પણ વ્યક્તિ દોહરાવી શકતી હતી, જે ક્યારેય એટલો ગરીબ, એટલો વ્યસ્ત કે એટલી નીચી સ્થિતિમાં હતી કે ધનિક અને ઉચ્ચ જન્મેલા લોકો જે રીતે ધર્મ પાળી શકતા હતા તે રીતે પાળી ન શકે. આ કારણે જ મન ચંગા તો કથોટી મેં ગંગા રવિદાસના પોતાના જીવનકાળના સદીઓ પછી પણ આજે વ્યાપકપણે પ્રચલિત છે, એ જ પ્રકારના લોકો દ્વારા વહન થતી જેમના માટે તેમનો ઉપદેશ રચાયો હતો.

ચામડું પલાળવા વપરાતી લાકડાની કથોટી અને ગંગા પોતે, સામાન્ય ગણતરીમાં જે પવિત્ર ગણાય છે તેની દૃષ્ટિએ, એકબીજાથી વધુ દૂર હોઈ શકે નહીં. એક એવા વેપારનું સાધન છે જે ધાર્મિક રીતે અશુદ્ધ ગણાય છે, જ્યારે બીજી ઉપખંડના સૌથી પવિત્ર જળમાંની એક છે. રવિદાસનો ઉપદેશ દુનિયાની નજરમાં આ ભેદને નકારતો નથી; તે માત્ર એટલું કહે છે કે હૃદયની શુદ્ધતા, ભૌતિક જળ નહીં, પવિત્રતાનું સાચું માપ બની જાય ત્યારે આ ભેદ ઓગળી જાય છે. કથોટીને ક્યારેય નદી બનવાની જરૂર નહોતી. તેને માત્ર એવા ભક્તની જરૂર હતી જે એટલો શુદ્ધ હોય કે ભેદ મહત્ત્વનો રહે જ નહીં.