સહજ સમાધિ

સહજ એટલે સ્વાભાવિક, અનાયાસ, જન્મજાત, અને સમાધિ ચેતનાની એક ઊંડી, એકીકૃત અવસ્થાને નામ આપે છે, એટલે સહજ સમાધિ એ અવસ્થાને નામ આપે છે જે પોતાની મેળે આવે, તાણ વડે ઘડવામાં ન આવે. કબીરે શીખવ્યું કે જે કોઈ સાંસારિક સુખ પ્રત્યેની સર્વ ઇચ્છા અને આસક્તિને સ્વાભાવિક રીતે, સંન્યાસને બળજબરીથી લાદ્યા વિના, છોડી દે છે, તે સાચી સહજ સમાધિમાં સ્થિત છે. આ વ્યાખ્યા ભારને આ વાત પર મૂકે છે કે અનાસક્તિ કેવી રીતે આવે છે, બહારથી તે કેટલી આત્યંતિક દેખાય છે એના પર નહીં.

કબીર પોતે કાશીના જુલાહા, એટલે કે વણકર જાતિના હતા. તેમણે આખું જીવન એક પરણેલા ગૃહસ્થ તરીકે, પરિવાર સાથે, જીવ્યું, એ સમયના અન્ય સાધકોની જેમ જંગલ કે મઠમાં પીછેહઠ કરીને નહીં. તેમણે આને પરિસ્થિતિ દ્વારા લાદાયેલું સમાધાન ગણ્યું નહીં; તેમણે પોતાનું સામાન્ય ગૃહસ્થ જીવન એ પુરાવા તરીકે જોયું કે તેઓ જે માર્ગ શીખવતા હતા તેને દુનિયાથી કોઈ પણ પીછેહઠની જરૂર નથી.

કબીરે યોગીઓ અને તપસ્વીઓની તથાકથિત વ્યાવસાયિક પવિત્રતા પર ખુલ્લો તિરસ્કાર વરસાવ્યો, એટલે તે લોકો જેઓ માનતા હતા કે આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ માટે વિસ્તૃત તપ, વિશેષ વસ્ત્રો કે રોજિંદા અસ્તિત્વની વ્યવહારિક બાબતોથી અલગ થવું આવશ્યક છે. પોતાની પંક્તિઓમાં, જે ગુરુ ગ્રંથ સાહિબમાં સમાવિષ્ટ તેમનાં એકતાળીસ (૪૧) પદોમાં સચવાયેલી છે, તેમણે તેના બદલે ગૃહજીવનની પ્રશંસા કરી. આ રોજિંદું અસ્તિત્વ, પ્રેમ, શ્રમ અને શાંતિથી તેમાં આચરાતા ત્યાગની સર્વ તકો સાથે, પોતે જ દિવ્ય સુધી પહોંચવા માટે પૂરતો આધાર હતો.

કબીરના ઉપદેશ પ્રમાણે, આધ્યાત્મિક માર્ગ પર ચાલવા માટે વ્યક્તિએ કુટુંબ કે કામ છોડવાની જરૂર નથી. તેમના વર્ણન મુજબ સાચા ત્યાગનો અર્થ એ હતો કે હાથ સામાન્ય શ્રમમાં રોકાયેલા રહે ત્યારે પણ હૃદય ઈશ્વર સાથે જોડાયેલું રહે, હૃદયને મુક્ત કરવા શ્રમ છોડી દેવાને બદલે. આ પુનર્ગઠનથી ભક્તિનું ધોરણ નીચું થયું નહીં, પણ તેને નવી જગ્યાએ મૂકવામાં આવ્યું: ત્યાગનું સાચું કાર્ય ઘર છોડવાની દૃશ્યમાન ક્રિયામાંથી ખસીને, એ ધ્યાન ક્યાં ટકે છે તેની અદૃશ્ય શિસ્તમાં ગયું, જ્યારે વ્યક્તિ ત્યાં સંપૂર્ણપણે હાજર રહેતી હોય.

કબીરની એક જાણીતી પંક્તિ આદર્શ ભક્તની સરખામણી સૂપડા સાથે કરે છે: સાધુ ચારિત્ર્યે અનાજ ખંખેરનાર સૂપડા જેવો હોવો જોઈએ, સાર ગ્રહણ કરે અને ફોતરાં ઉડાડી દે. આ સહજ સમાધિ વાસ્તવમાં સામાન્ય જીવનની અંદર કેવી રીતે કામ કરે છે તેનું કાર્યકારી મોડેલ આપે છે, તેનાથી અલગ નહીં. ગૃહસ્થ સંન્યાસી જેમ સંપત્તિ ત્યજે છે તેમ દુનિયાને એકાએક ત્યજી શકતો નથી; તેના બદલે કબીરનો ભક્ત રોજિંદા જીવનમાં સતત પસાર થતા, જે શુદ્ધ ભક્તિને પોષે છે તેને, જે માત્ર ફોતરાં છે તેનાથી અલગ કરતો રહે છે, એટલે કે દુનિયાનો એ ઘોંઘાટ જે જરૂરિયાતથી નહીં પણ આદતથી જાળવી રખાયો હોય.

જે ભક્ત ઇચ્છાશક્તિના બળે અનાસક્તિ લાદવાનો પ્રયત્ન કરે છે, આધ્યાત્મિક ગંભીરતાના પ્રદર્શન તરીકે સુખ અને આરામને કઠોરતાથી નકારે છે, તે એવું કંઈક ઉત્પન્ન કરે છે જેને કબીરનો ઉપદેશ સહજ સમાધિ તરીકે ઓળખશે જ નહીં. સહજ શબ્દ ખાસ કરીને એવી તાણને બાકાત રાખે છે જેના દ્વારા અવસ્થા આવે. બળજબરી પોતે એક નવી આસક્તિ બની જાય છે, ત્યાગના પ્રદર્શનની આસક્તિ, જે સાધકને એટલો જ પ્રયત્ન અને આત્મ-ભાન સાથે બાંધી રાખે છે જેટલો સાંસારિક કામનાઓ સાથે, જેને બદલવા માટે એ પ્રદર્શન હતું.

સહજ સમાધિ પરના કબીરના ઉપદેશે સાચી આધ્યાત્મિક સિદ્ધિને વિશેષજ્ઞો માટે આરક્ષિત મઠને બદલે ગૃહસ્થના સામાન્ય દિવસની અંદર સ્થાપિત કરી. આથી મુક્તિની સંભાવના સામાન્ય કાર્યશીલ જીવન જીવતા સૌ સુધી વિસ્તરી, એ વસ્તી જેને મોટા ભાગની તપસ્વી પરંપરાઓએ ગર્ભિત રીતે ગેરલાભમાં મૂકી હતી. સાળ પર બેઠેલો વણકર, પોતાની કળામાં સંપૂર્ણપણે હાજર, જ્યારે તેનું હૃદય શાંતિથી નામ સાથે જોડાયેલું રહે છે, તે કોઈ પણ સંન્યાસીની સરખામણીમાં કશું ગુમાવતો નથી. કબીરનું પોતાનું જીવન, તે જ સ્થિતિથી જીવાયેલું અને શીખવાયેલું, એ પુરાવો હતું જેના માટે તેમની પંક્તિઓને અલગથી દલીલ કરવી પડી નહીં.

કારણ કે સહજ સમાધિ બહારનું કોઈ વિશિષ્ટ ચિહ્ન છોડતી નથી, કોઈ વિશેષ વસ્ત્ર નથી, સામાન્ય સાથીઓથી પીછેહઠ નથી, તે દેખાવથી ચકાસી શકાતી નથી, જેમ સંન્યાસીની દૃશ્યમાન તપસ્યાને ચકાસી શકાય છે. કબીરનો ઉપદેશ તેના બદલે તે ધ્યાનની ગુણવત્તા તરફ નિર્દેશ કરે છે જે વ્યક્તિ પોતાના રોજિંદા કામ અને સંબંધોમાં લાવે છે, એ એકમાત્ર સાચો ઉપલબ્ધ પુરાવો છે. જે ગૃહસ્થનું હૃદય ખરેખર પોતાની આસક્તિઓ ખેરવી ચૂક્યું હોય તે સાળ, પરિવાર અને પડોશીને એવી સ્થિરતાથી જોશે જે બળજબરીથી આવેલી અનાસક્તિ લાંબો સમય ટકાવી ભાગ્યે જ શકે છે, કારણ કે બળજબરીપૂર્વકનો ત્યાગ પોતે જે છોડ્યું છે તેના પ્રત્યે છૂપો રોષ વહન કરે છે.