सहज समाधी

सहज म्हणजे नैसर्गिक, सहजगत्या, जन्मतःसिद्ध असे, आणि समाधी म्हणजे चेतनेची खोल, एकात्म अवस्था; त्यामुळे सहज समाधी ही अशी अवस्था आहे जी आपोआप येते, ताणातून जबरदस्तीने घडवलेली नव्हे. कबीर शिकवत की जो माणूस सर्व इच्छा आणि सांसारिक सुखांची आसक्ती नैसर्गिकरीत्या, त्याग सक्तीने न करता, सोडतो, तोच खऱ्या सहज समाधीत उभा असतो. या व्याख्येत भर त्या त्यागाचे बाहेरून किती कठोर दिसते यावर नव्हे, तर तो कसा येतो यावर ठामपणे दिला आहे.

कबीर स्वतः जुलाहा, म्हणजे वाराणसीच्या विणकर जातीचे होते. त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य विवाहित गृहस्थ म्हणून कुटुंबासह घालवले, इतर समकालीन साधकांनी पसंत केलेल्या अरण्यात किंवा मठात माघार घेण्याऐवजी. त्यांनी हे परिस्थितीने लादलेली तडजोड म्हणून पाहिले नाही; त्यांनी आपल्या स्वतःच्या सामान्य गृहस्थ जीवनाला हा पुरावा मानले की ते शिकवत असलेल्या मार्गासाठी जगापासून कोणतीही माघार आवश्यक नाही.

कबीरांनी योगी आणि तपस्व्यांच्या व्यावसायिक पावित्र्यावर, म्हणजे ज्यांना वाटत होते की आध्यात्मिक प्राप्तीसाठी विस्तृत तपश्चर्या, विशेष वस्त्रे किंवा सामान्य जीवनातील व्यवहारांपासून माघार आवश्यक आहे, त्यांच्यावर, उघड तिरस्कार व्यक्त केला. गुरु ग्रंथ साहिबमध्ये समाविष्ट असलेल्या त्यांच्या एकेचाळीस (41) पदांमध्ये त्यांनी त्याऐवजी गृहस्थ जीवनाची प्रशंसा केली. हे दैनंदिन अस्तित्व, त्यात प्रेम, श्रम आणि त्याग शांतपणे आचरण्याच्या संधींसह, स्वतःच दैवापर्यंत पोहोचण्यासाठी पुरेसा आधार होता.

कबीरांच्या शिकवणीनुसार आध्यात्मिक मार्गावर चालण्यासाठी माणसाला कुटुंब किंवा कर्म सोडण्याची आवश्यकता नसते. त्यांच्या मांडणीत खरा त्याग म्हणजे हात सामान्य श्रमात गुंतलेले असताना हृदय दैवाशी जोडलेले ठेवणे, न की मन मुक्त करण्यासाठी श्रम सोडणे. या पुनर्मांडणीने भक्तीचा दर्जा कमी केला नाही, तर तो दुसरीकडे हलवला: त्यागाचे खरे कार्य घर सोडण्याच्या दृश्य कृतीपासून, ज्या ठिकाणी लक्ष स्थिरावते त्या अदृश्य शिस्तीकडे, तिथे पूर्णपणे उपस्थित राहून, सरकवले.

कबीरांची सुप्रसिद्ध पंक्ती आदर्श भक्ताची तुलना सुपाशी करते: साधू स्वभावाने धान्य उफणणाऱ्या सुपासारखा असावा, सार गोळा करावा आणि भुसा उडू द्यावा. सहज समाधी सामान्य जीवनाच्या आत प्रत्यक्षात कशी चालते, त्यापासून दूर नव्हे, याचे हे कार्यरत प्रारूप देते. गृहस्थ संन्याशाप्रमाणे जगाचा त्याग करू शकत नाही; त्याऐवजी कबीरांचा भक्त दैनंदिन जीवनातून सतत पुढे जात राहतो, जे खऱ्या भक्तीला पोषण देते आणि जे केवळ भुसा आहे, सवयीने राखलेला सांसारिक गोंगाट, गरजेने नव्हे, ते वेगळे करत.

जो भक्त केवळ इच्छाशक्तीने आसक्ती सक्तीने सोडण्याचा प्रयत्न करतो, आध्यात्मिक गांभीर्याचे प्रदर्शन म्हणून आनंद आणि सुखसोयी कठोरपणे नाकारतो, तो असे काहीतरी निर्माण करतो जे कबीरांची शिकवण सहज समाधी म्हणून ओळखणारच नाही. शब्द सहज विशेषतः ताणाला त्या अवस्थेच्या येण्याची यंत्रणा म्हणून वगळतो. सक्ती स्वतःच एक नवीन आसक्ती बनते, त्यागाच्या कृतीची आसक्ती, जी साधकाला ज्या सांसारिक इच्छा बदलण्यासाठी ते प्रदर्शन होते त्यांइतकेच प्रयत्न आणि आत्मभानात बांधून ठेवते.

कबीरांच्या सहज समाधीवरील शिकवणीने खऱ्या आध्यात्मिक प्राप्तीचे स्थान तज्ज्ञांसाठी राखीव मठात नव्हे, तर गृहस्थाच्या सामान्य दिवसात ठेवले. यामुळे मुक्तीची शक्यता सामान्य कामकाजी जीवन जगणाऱ्या प्रत्येकापर्यंत विस्तारली, ज्या लोकसंख्येला बहुतेक तपस्वी परंपरांनी अप्रत्यक्षपणे वंचित ठेवले होते. आपल्या मागावर पूर्णपणे उपस्थित असलेला विणकर, तर त्याचे हृदय दैवी नामाशी शांतपणे जोडलेले असताना, कोणत्याही संन्याशाच्या तुलनेत काहीही गमावत नाही. कबीरांचे स्वतःचे जीवन, त्याच स्थानावरून जगलेले आणि शिकवलेले, तो पुरावा होते ज्यासाठी त्यांच्या पंक्तींना स्वतंत्रपणे युक्तिवाद करावा लागला नाही.

सहज समाधीला कोणतीही वेगळी बाह्य खूण नसते, कोणतेही विशेष वस्त्र नाही, सामान्य सहवासातून माघार नाही, त्यामुळे संन्याशाच्या दृश्य तपश्चर्येप्रमाणे ती रूपावरून पडताळता येत नाही. कबीरांची शिकवण त्याऐवजी व्यक्ती आपल्या सामान्य कामात आणि नात्यांत जे लक्ष आणते त्याच्या दर्जाकडे निर्देश करते, जे एकमेव खरे उपलब्ध पुरावे आहे. ज्या गृहस्थाचे हृदय खरोखर आपल्या आसक्त्या सोडून गेले आहे, तो माग, कुटुंब आणि शेजारी यांच्याशी अशा स्थैर्याने वागेल जे ताणातून आलेले त्याग क्वचितच दीर्घकाळ टिकवू शकते, कारण सक्तीचा त्याग सोडलेल्या गोष्टीविषयी स्वतःचा अंतर्गत असंतोष सोबत आणतो.