सुरत शब्द योग

सुरत शब्द योग म्हणजे शब्दशः सुरत, म्हणजे आत्म्याचे लक्ष, आणि शब्द, म्हणजे परमतत्त्वाचे सार मानला जाणारा नाद-प्रवाह, यांचे ऐक्य. कबीर या वंशपरंपरेतील केंद्रस्थानी होते, ज्यामार्फत ही साधना व्यापक संत परंपरेपर्यंत पोहोचली; अनाहत नादावरील त्यांची शिकवण गुरु ग्रंथ साहिबमध्ये प्रतिष्ठित असलेल्या त्यांच्या चाळीस एक (४१) शबदांबरोबर जतन झाली आहे. त्यांनी ती बाह्य विधी न लागणारी साधना म्हणून शिकवली, ज्यासाठी फक्त भक्ताचे स्वतःचे लक्ष इंद्रियांपासून दूर वळवून आत आधीच असलेल्या नादाकडे वळवणे पुरेसे आहे; तो नाद निर्माण करायचा नसतो, तर लक्षात येण्याची वाट पाहत असतो.

या साधनेविषयी कबीरांची स्वतःची सूचना अगदी थेट आहे: डोळे, कान आणि तोंड बंद कर, आणि आतला अनाहत, म्हणजे आतला अनाहत दिव्य नाद, ऐक. या सूचनेत नमूद केलेले प्रत्येक बंद करणे एक वाट बंद करते, ज्या वाटेने इंद्रिये सामान्यतः लक्ष बाहेर, दृष्टीकडे, सामान्य श्रवणाकडे, किंवा वाणीकडे ओढतात; त्यामुळे तिन्ही बंद केल्यानंतर जे उरते, तेच ती अंतर्मुख श्रवणक्रिया, ज्यावर ही साधना प्रत्यक्षात अवलंबून आहे.

अनाहत नाद हा आतला संगीत विशेषतः अनाहत, म्हणजे आघातविरहित, असा नाव देतो: कोणत्याही वाद्याने, श्वासाने, किंवा एका वस्तूच्या दुसऱ्यावरील घर्षणाने निर्माण न होणारा ध्वनी, जो श्रोत्याने आजवर अनुभवलेल्या प्रत्येक सामान्य ध्वनीपासून पूर्णपणे वेगळा आहे. कबीर शिकवतात की परिपूर्ण गुरू ते निवासस्थान प्रकट करतो जिथे हे संगीत कोणत्याही वाद्याशिवाय वाजते, एक असे संगीत जे कोणा विशिष्ट श्रोत्याने ते जाणण्यास शिकण्यापूर्वीपासून सतत वाजत असते.

परंपरेनुसार या साधनेचे लक्ष्यबिंदू तिसरा तिल, म्हणजे तिसरा डोळा, येथे आहे. जागृत अवस्थेत मन आणि आत्म्याचे आसन म्हणून त्याचे वर्णन केले जाते, असा बिंदू जिथे आतला नाद जाणवण्याआधीच लक्ष एकवटले पाहिजे. दिवसभर सामान्य इंद्रियविषयक व्यवहारांत विखुरलेले लक्ष असलेला भक्त त्याच विखुरण्याने आपली सुरत इतकी पसरलेली ठेवतो की ती अशा नादाला जाणू शकत नाही, जो लपलेला नव्हता तर केवळ इतर सर्व मोठ्या आवाजांखाली अनैच्छिकपणे ऐकला न गेलेला होता.

ही साधना तीन जोडलेल्या टप्प्यांत उलगडते. सिमरन, म्हणजे दिव्य नामाची पुनरावृत्ती, दिवसाच्या व्यवहारांनी जिथून विखुरलेले लक्ष ओढले असेल तिथून ते तिसऱ्या डोळ्याकडे परत आणते. ध्यान, म्हणजे गुरूंच्या रूपावर स्थिरपणे धरलेले चिंतन, एकवटलेले लक्ष त्याच केंद्रात स्थिर ठेवते, ते बाहेर वाहून जाऊ देत नाही. भजन, म्हणजे श्रवणच, हा टप्पा आहे जिथे भक्त शेवटी आत घुमणाऱ्या अनाहत शब्दाकडे लक्ष देतो; पहिले दोन टप्पे हे लक्ष तिथपर्यंत पोहोचण्यासाठी तयार करण्यासाठीच असतात.

अनाहत ऐकू येण्यापूर्वी डोळे, कान आणि तोंड बंद करण्याचा क्रम संपूर्ण साधनेतून चालणाऱ्या एका सुसंगत तर्कशास्त्राचे प्रतिबिंब आहे. अंतर्नाद बाह्य संवेदनांशी लक्षासाठी स्पर्धा करू शकत नाही, म्हणून बाह्य संवेदना आधी बाजूला ठेवाव्या लागतात, केवळ दुर्लक्षित ठेवून त्या सक्रिय राहू न देता. हे इंद्रियांना मूळतः भ्रष्ट मानून नाकारणे नाही, तर लक्ष ही मर्यादित संपत्ती आहे, आणि दृष्टी, श्रवण व वाणी यांत पूर्णपणे गुंतलेल्या सुरतकडे त्यांच्या पलीकडे असलेल्यासाठी काहीच उरत नाही, हे मान्य करणे आहे.

सुरत शब्द योग कबीरांच्या त्या व्यापक शिकवणीशी सुसंगत आहे की खऱ्या भक्तीला विस्तृत विधींची गरज नसते. त्याला भक्ताचे स्वतःचे लक्ष आतल्या दिशेने वळवण्याशिवाय काहीही लागत नाही: मंदिर नाही, मूर्ती नाही, साधक आणि शोधला जाणारा नाद यांच्यामध्ये उभी राहणारी कोणतीही भौतिक वस्तू नाही. यामुळे ही साधना कबीरांच्या स्वतःच्या समाजाला तशीच उपलब्ध झाली जशी ती इतर कोणालाही होती. जात, संपत्ती किंवा दर्जा विचारात न घेता, प्रत्येक श्रोत्यात नाद आधीपासून वाट पाहत होता, त्याला फक्त जे बंद करायचे ते बंद करण्याची आणि जे नेहमीच तिथे होते ते ऐकण्याची इच्छा हवी होती.

आघातविरहित नादाची भाषा कदाचित काहीतरी विलक्षण किंवा अलौकिक सुचवू शकते, कुठूनही आणलेले संगीत. कबीरांची शिकवण अनाहत नादाला त्याच्या उलट्या टोकाच्या जवळ मानते: असा नाद जो सतत उपस्थित होता, कोणा विशिष्ट भक्ताने ऐकण्याचा विचार करण्याच्या कितीतरी आधीपासून, आणि इंद्रियांच्या आवाजाने, जे कधीच इतरत्र लक्ष मागायचे थांबले नाहीत, फक्त झाकला गेलेला. तो गाठण्यासाठी कोणतीही नवी शक्ती मिळवण्याची गरज नव्हती, तर भक्ताला आठवत नसतानाही आधीपासून त्याला झाकणाऱ्या स्पर्धात्मक मागण्यांचा हळूहळू शांत होणे पुरेसे होते.

इतर भक्तिमार्ग कधीकधी प्रगतीचे चिन्ह म्हणून दर्शन, भावना किंवा सिद्धांत यांवर अवलंबून असतात, तर सुरत शब्द योग स्वतः श्रवणालाच साधनेचे ध्येय गाठल्याचा पुरावा म्हणून देतो. अंतर्नाद एकतर सुरत तिसऱ्या डोळ्याशी एकवटताना ऐकू येतो, किंवा येत नाही. यामुळे साधकाला प्रामाणिक प्रयत्नाला पोहोचणे समजण्यास फारशी जागा उरत नाही; नाद एकतर ऐकू येतो, किंवा अजून ऐकू येत नाही, हा मानदंड कबीरांच्या प्रत्येक इतर मुद्द्यावरील शिकवणीइतकाच स्पष्ट आणि निर्भीड आहे.