એક સોચીસમજી અંતિમ પસંદગી
પરંપરા અનુસાર કબીરે પોતાના અંતિમ દિવસો પવિત્ર નગરી વારાણસીને બદલે મગહરમાં વિતાવવાનું પસંદ કર્યું. લોકપ્રિય માન્યતા છે કે વારાણસી એટલે કે કાશીમાં મૃત્યુ મોક્ષ અપાવે છે, જ્યારે મગહરમાં મૃત્યુ હલકો પુનર્જન્મ આપે છે. કબીરે જાણીજોઈને આ માન્યતાનો વિરોધ કર્યો. તેમનું દેહાવસાન ત્યાં ૧૫૧૮માં થયું. તેમના સમગ્ર ઉપદેશ સાથે સુસંગત રીતે, એ ઈશ્વર સુધી પહોંચવાના કર્મકાંડી માર્ગોનો અંતિમ અસ્વીકાર હતો, અને જીવન તથા મૃત્યુ બંને પોતાની શરતો પર જીવવાની ઘોષણા હતી.
શરીર પર વિવાદ
કબીરના દેહાવસાન પછી તેમના હિંદુ અને મુસ્લિમ અનુયાયીઓ બંને એકઠા થયા હોવાનું કહેવાય છે. હિંદુઓ તેમના અગ્નિસંસ્કાર કરવા માગતા હતા અને મુસ્લિમો તેમને દફનાવવા માગતા હતા. બંને જૂથો તેમના અવશેષો પર દાવો કરતા ઝઘડી રહ્યા હતા, ત્યારે પરંપરા કહે છે કે કબીર પોતે તેમની સામે પ્રગટ થયા અને કહ્યું કે શરીર પરનું કફન ઊંચું કરીને નીચે જુઓ.
શરીરની જગ્યાએ ફૂલો
શિષ્યોએ કફન ઉઠાવ્યું ત્યારે તેમને શરીર નહીં, પરંતુ જ્યાં શરીર હતું ત્યાં ફૂલોનો ઢગલો મળ્યો. જે શરીર માટે ઝઘડી શકાય એવા ફૂલો માટે ઝઘડી શકાય નહીં, તેથી બંને સમુદાયોએ ફૂલોને પોતપોતાની વચ્ચે વહેંચી લીધાં. મુસ્લિમોએ પોતાનો અર્ધો ભાગ મગહરમાં જ દફનાવ્યો, અને હિંદુઓ પોતાનો અર્ધો ભાગ વારાણસી લઈ ગયા અને પોતાની રીત પ્રમાણે અગ્નિસંસ્કાર કર્યા. દરેક પરંપરાએ પોતાની રીતે શોક પૂર્ણ કર્યો.
સો મીટરના અંતરે બે સ્મારક
જ્યાં કબીરનો ભાગ દફનાવવામાં આવ્યો હતો તે મગહરમાં સમાધિ, એટલે કે હિંદુ સ્મારક, અને મઝાર, એટલે કે મુસ્લિમ કબર, બંને બન્યાં. બંને લગભગ સો (૧૦૦) મીટરના અંતરે ઊભાં છે. આજ સુધી બંનેની દેખરેખ થાય છે અને ત્યાં દર્શન માટે લોકો આવે છે. એ એક એવા ગુરુનું ટકાઉ ભૌતિક સ્મારક છે, જેમણે પોતાના સ્મારકમાં પણ કોઈ એક પરંપરાના હોવાનો દાવો સ્વીકાર્યો નહીં.
સંપ્રદાયથી પર તીર્થયાત્રા
મગહર કબીરપંથીઓ, હિંદુ અને મુસ્લિમ યાત્રિકો તથા ભારતની સમન્વયાત્મક ભક્તિ-સૂફી પરંપરાના વિદ્વાનોને એકસરખા આકર્ષે છે. ભક્તિ સંતો અને સૂફી સાધકોને જોડતી એ સહિયારી ભક્તિધારા અહીં સ્પષ્ટ છે. વારાણસીનો કબીર ચૌરા મઠ એ સ્થાન સાચવે છે જ્યાં તેઓ રહ્યા અને ઉપદેશ આપ્યો, જ્યારે મગહર બતાવે છે કે જીવનની જેમ મૃત્યુમાં પણ તેમણે પોતાના ઉપદેશને કોઈ એક ધાર્મિક ઓળખ સુધી સીમિત થવા દીધો નહીં. કબીરની પોતાની વાણી, જેમાંની ઘણી પછીથી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબના પદોમાં સંકલિત થઈ, તેમના મૃત્યુ પહેલાં જ આ અસ્વીકારને તેમના ઉપદેશનું કેન્દ્ર બનાવી ચૂકી હતી. યાત્રિકો જે સ્થળની મુલાકાત લઈ શકે એ તો તેમના મૃત્યુએ પછીથી બનાવ્યું.
ચમત્કારે વિવાદનો ઉકેલ કેવી રીતે આપ્યો, તેને ટાળ્યો કેમ નહીં
ફૂલોની કથા એમ નથી કહેતી કે બંને સમુદાયો સહેજ પણ ઝઘડ્યા વિના સ્થળ વહેંચી લે છે. તે એવા ઝઘડાનું વર્ણન કરે છે જે એટલો તીવ્ર હતો કે માત્ર શરીરનું અદૃશ્ય થવું જ તેને શાંત કરી શક્યું. આ વિગત મહત્ત્વની છે, કારણ કે તે કબીરના ઉપદેશને એક વાસ્તવિક, ચોક્કસ સંઘર્ષમાં મૂળ ધરાવતો રાખે છે, એકતાને સહેલાઈથી મળી ગયેલી વસ્તુ તરીકે રજૂ કરતો નથી. આ ચમત્કારે બંને સમુદાયોને પોતાની ભાષામાં શોક કરવાની તક આપી, કારણ કે ફૂલોની વહેંચણી થઈ શકે છે, જ્યારે એક શરીરની વહેંચણી થઈ શકતી નથી. દરેક પરંપરા બીજાના માટે પોતાની પ્રથા છોડવાને બદલે, પોતાના સંસ્કારો સંપૂર્ણ રીતે પૂર્ણ કરી શકી.
ભૌમિતિક રચનાથી બોલતું સ્મારક, શબ્દોથી નહીં
ધર્મ વચ્ચેની એકતા વિશેના મોટાભાગના ઉપદેશો વિધાનો, પદો કે પ્રવચનો રૂપે અપાય છે, જેને શ્રોતા સ્વીકારે અથવા બાજુએ મૂકે. મગહર પોતાની દલીલ સરળ ભૌતિક ગોઠવણી દ્વારા કરે છે: બે રચનાઓ, સો મીટરના અંતરે, દરેક પોતાની પરંપરા પ્રમાણે પૂર્ણ સન્માન પામતી, ન એક બીજામાં ભળી ગયેલી, ન એકબીજા કરતાં ઊંચી ગણાયેલી. મુલાકાતીને કબીરની કવિતાનો એક પણ પદ સમજવાની જરૂર નથી, કારણ કે શબ્દો ઉચ્ચારાય તે પહેલાં જ આ ગોઠવણી ઉપદેશ આપી દે છે.
જે સ્થળને પરંપરાએ શાપિત ગણ્યું, તે પસંદ કરવું
કબીરે વારાણસીને બદલે મગહરમાં મૃત્યુ પસંદ કર્યું, તે નિર્ણય પછી શું થયું તેનાથી સ્વતંત્ર પોતાની શાંત દલીલ ધરાવે છે. લોકમાન્યતા જે સ્થાનને ઓછા પુનર્જન્મનું કારણ ગણતી હતી, તે જ સ્થાન તેમણે જાણીજોઈને પસંદ કર્યું. આ રીતે તેમણે એ દાવાની સીધી કસોટી કરી કે મોક્ષ સ્થળ પર નહીં, પણ જીવેલા જીવનની ગુણવત્તા પર આધારિત છે. મગહરમાં મૃત્યુ પામ્યા છતાં, સદીઓ પછી પણ એક મુક્ત સંત તરીકે સ્મરાયા, અને જે સ્થળને બે ધર્મો હજી પવિત્ર માનીને જાળવે અને મુલાકાત લે છે, ત્યાં તેમનો સ્મરણ-સ્થાન છે. એ કબીરનું પોતાનું શાંત ખંડન છે, જે માન્યતાનો વિરોધ કરવામાં તેમણે અંતિમ દિવસો વિતાવ્યા તેને જ પડકારે છે.
મુલાકાતીઓ પાસેથી આ સ્થળની અપેક્ષા
મગહર આવનાર યાત્રિક, મોટાભાગનાં પવિત્ર સ્થળોની જેમ, ફક્ત એક મંદિરમાં પ્રણામ કરીને ચાલ્યો જઈ શકતો નથી. સમાધિ અને મઝાર એટલાં નજીક છે કે એકની મુલાકાત લઈને બીજાનો સ્વીકાર કર્યા વિના આગળ વધવું માટે જાણીજોઈને નજર ફેરવવી પડે. અહીં સુધી આવનાર મોટાભાગના યાત્રિકો બંને રચનાઓ વચ્ચેનું ટૂંકું અંતર ચાલીને કાપે છે. એક સ્મારકથી બીજા સ્મારક સુધીનું આ નાનું, ભૌતિક પગલું કબીરના પોતાના જીવને દરેક મળનાર પાસેથી જે ઓળંગણ માગ્યું હતું, તેનું લઘુ રૂપ છે. એ એવા સત્ય તરફ જવાની તૈયારી છે જે એક જ ધર્મની સીમામાં બંધાઈ રહેવાનો ઇનકાર કરતું હતું.
શું તમે જાણો છો?
મગહર સાથે ‘હીન’ પરલોકની માન્યતા કબીરથી પણ જૂની લોકમાન્યતા છે; ત્યાં દેહત્યાગ કરવાની તેમની પસંદગી તેનું સુવિચારિત અને સ્પષ્ટ ખંડન હતું, આકસ્મિક નહીં.
જૂના ગ્રંથોમાં અને પ્રાદેશિક વપરાશમાં આ સ્થળનું નામ ક્યારેક ‘મગાહર’ તરીકે લખાય છે.
ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્ય સરકારે મગહરના કબીર સમાધિ સ્થળને એક ઔપચારિક સ્મારક અને સાંસ્કૃતિક સંકુલ તરીકે વિકસાવ્યું છે, જે તેના ધાર્મિક મહત્ત્વ ઉપરાંત એક વારસા સ્થળ તરીકેના તેના દરજ્જાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
Sant Kabir
કબીરના નામે પ્રચલિત નિર્ગુણ પદ, જેમાં આત્મા પોતાને યુગોયુગનો યોગી કહે છે, જે આવતો નથી કે જતો નથી, સર્વત્ર છે અને પોતાની જ મઢીમાં સહજ સ્વેચ્છાએ રમે છે.
કબીરના નામે પ્રચલિત નાનકડું પદ, જે રામ, ગોવિંદ, હરી નામ ગાવાનું કહે છે, કારણ કે તેમાં ન જપ-તપ જોઈએ ન ખર્ચ, અને જે મુખમાં રામ નથી તે ધૂળથી ભરેલું છે.
કબીરનું ભજન: શરીરને ઝીણી ચદરની ઉપમા આપી, રામનામના રંગે રંગી, કલંક વિના પાછી સોંપવાની વાત કરે છે, અને જીવન ક્ષણભંગુર છે એવી સ્મૃતિ કરાવે છે.
કબીરના નામે પ્રચલિત નિર્ગુણ પદ, જે આત્મા રૂપી હંસને તે દેશમાં ચાલવા બોલાવે છે જ્યાં પ્રિયતમ વસે છે, જ્યાં સદા પૂનમ છે અને કરોડો સૂર્ય પ્રકાશે છે.
કબીર પંથ માંથી વધુ
વારાણસીનો કબીર ચૌરા પરંપરાગત રીતે કબીરનું ઘર અને એ સ્થાન તરીકે પૂજ્ય છે જ્યાં તેમના ગુરુ રામાનંદે તેમને શિષ્ય તરીકે સ્વીકાર્યા હતા; આજે તે કબીર પંથની ગાદી છે.
બીજક કબીરના ઉપદેશને સાખી દોહા, શબ્દ ગીતો, અને રમૈની પદોમાં સંગૃહીત કરે છે, જે સાધકોને માયાથી પર સત્ય તરફ દોરે છે.
સંત કબીરના બે પંક્તિના દોહા, એટલે સાખી અને દોહાનું ઉચ્ચારણ તથા ચિંતન, રોજિંદા જીવનમાં તત્કાલ આત્મ-અવલોકન, નમ્રતા અને શાંતિ આપે છે.
કબીર પંથ શીખવે છે કે સતલોક, ત્રણ લોકથી પરેનું સત્યનું ક્ષેત્ર, સત્પુરુષનું શાશ્વત ધામ છે, જે માત્ર દીક્ષિત ભક્તિ દ્વારા પ્રાપ્ય છે.
સંત કબીરના દોહા, જેમાં ગુરુ ગ્રંથ સાહિબમાં સચવાયેલી 541 રચનાઓ સામેલ છે, આગ્રહ રાખે છે કે ઈશ્વર કરુણા અને સત્યમાં મળે છે, મંદિર કે મસ્જિદમાં નહીં.
ચૌકા કબીર પંથનો કેન્દ્રીય સામુદાયિક વિધિ છે, જે ઊંચા બેદી મંચ અને ચાંદની (છત્ર) પર કેન્દ્રિત છે અને દીક્ષા તથા દરેક મુખ્ય ભક્તિ પ્રસંગે વપરાય છે.
સંબંધિત ઉપદેશો
એ જ ઉપદેશ, વિવિધ પરંપરાઓમાં ગુંજતો