ਮਗਹਰ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਸਮਾਧ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਰ

ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੀ ਥਾਂ ਮਗਹਰ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਇਸ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ ਕਿ ਵਾਰਾਣਸੀ, ਕਾਸ਼ੀ, ਵਿੱਚ ਮਰਨਾ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਮਗਹਰ ਵਿੱਚ ਮਰਨਾ ਇੱਕ ਨੀਵੇਂ ਪੁਨਰ-ਜਨਮ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਸਾਲ 1518 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਰਸਮੀ ਛੋਟੇ ਰਾਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਤਿਆਗ ਸੀ, ਉਸ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਜੀਵਿਆ ਗਿਆ।

ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਮਗਰੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਵੇਂ ਅਨੁਯਾਈ ਆਪਣੀਆਂ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਿੰਦੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਗਨ-ਸਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਫ਼ਨਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਰਥਿਵ ਸਰੀਰ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਬੀਰ ਜੀ ਆਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਪਾਈ ਚਾਦਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵੇਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।

ਜਦੋਂ ਚੇਲਿਆਂ ਨੇ ਚਾਦਰ ਚੁੱਕੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੇਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਸਿਰਫ਼ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਢੇਰ ਮਿਲਿਆ ਜੋ ਉੱਥੇ ਪਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਸੀ। ਫੁੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਝਗੜਨਾ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਇੱਕ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਝਗੜੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲਿਆ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਮਗਹਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਫ਼ਨਾਇਆ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਆਪਣਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਵਾਰਾਣਸੀ ਲੈ ਗਏ ਆਪਣੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਨ-ਸਸਕਾਰ ਲਈ, ਹਰ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੋਗ ਉਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਦੀ ਸੀ।

ਜਿੱਥੇ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਮਗਹਰ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਸਮਾਧ, ਹਿੰਦੂ ਯਾਦਗਾਰ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਾਰ, ਮੁਸਲਿਮ ਮਕਬਰਾ, ਦੋਵੇਂ ਬਣਾਏ ਗਏ, ਜੋ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਸੌ (100) ਮੀਟਰ ਦੀ ਵਿੱਥ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਥਾਈ, ਭੌਤਿਕ ਯਾਦਗਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੀ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ।

ਮਗਹਰ ਕਬੀਰ ਪੰਥੀਆਂ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਯਾਤਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਮਨਵਯਵਾਦੀ ਭਗਤੀ-ਸੂਫ਼ੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ-ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਰਹੱਸਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਸਾਂਝੀ ਭਗਤੀ-ਧਾਰਾ ਹੈ, ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਵਾਰਾਣਸੀ ਦਾ ਕਬੀਰ ਚੌਰਾ ਮੱਠ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਿਖਾਇਆ, ਜਦਕਿ ਮਗਹਰ ਇਹ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ, ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋਣ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਦ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਦੇ ਇਸ ਨੂੰ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਸਥਾਨ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸੇ ਇਨਕਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਦੋ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸਥਾਨ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇੰਨਾ ਤੀਬਰ ਸੀ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਹ ਦਾ ਆਪ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਸਲੀ, ਖ਼ਾਸ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹਿਆ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਿ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਵੇ ਜੋ ਸੌਖਿਆਂ ਆ ਗਿਆ। ਚਮਤਕਾਰ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਸੋਗ ਮਨਾ ਸਕਣ, ਫੁੱਲ ਜੋ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਡੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੇਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੰਡੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਹਰ ਪਰੰਪਰਾ ਆਪਣੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾ ਸਕੀ, ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਿ ਇੱਕ ਧਿਰ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਆਪਣਾ ਅਭਿਆਸ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ।

ਧਾਰਮਿਕ ਏਕਤਾ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਕਥਨਾਂ, ਪਦਾਂ ਜਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਸਵੀਕਾਰ ਜਾਂ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਗਹਰ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਰਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਦੋ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਸੌ ਮੀਟਰ ਦੀ ਵਿੱਥ ਉੱਤੇ, ਹਰੇਕ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਕਾਰੀ ਹੋਈ, ਨਾ ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਇਹ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕਿ ਇਹ ਸਥਾਨ ਕੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੀ ਪਦ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਆਪ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੀ ਥਾਂ ਮਗਹਰ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਦਲੀਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਜੋ ਵਾਪਰਿਆ ਉਸ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ। ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣ ਕੇ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਲੋਕ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਵੇਂ ਪੁਨਰ-ਜਨਮ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਵੇਗੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪਰਖ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਭੂਗੋਲ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੀਵੇ ਹੋਏ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ। ਮਗਹਰ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣਾ ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਮੁਕਤ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੋ ਆਸਥਾਵਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਂਤ ਖੰਡਨ ਹੈ ਉਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ ਬਿਤਾਏ।

ਮਗਹਰ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਯਾਤਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਅਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਧ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਰ ਇੰਨੇ ਨੇੜੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿਣ ਲਈ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਮੂੰਹ ਫੇਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਨੀ ਦੂਰ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤੇ ਯਾਤਰੀ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦੋਹਾਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਛੋਟੀ ਦੂਰੀ ਪੈਦਲ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਚੁਣਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਤੱਕ ਲੰਘਣ ਦਾ ਇਹ ਛੋਟਾ, ਭੌਤਿਕ ਕਰਮ, ਸੂਖਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਸੇ ਲੰਘਣ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਮੰਗਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸੱਚ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਆਸਥਾ ਦੀ ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਸੀਮਤ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ।