ନିର୍ଗୁଣ ଭକ୍ତି

ପନ୍ଦରଶହ ଶତାବ୍ଦୀର ବାରାଣସୀର ବୁଣାକାର କବି-ସନ୍ଥ କବୀର ଏକ ଭକ୍ତି ପଥ ଶିଖାଇଥିଲେ, ଯାହା ଏକ ଅବିଚଳ ଦାବି ଉପରେ ନିର୍ମିତ: ଈଶ୍ୱର କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରୂପ, ପ୍ରତିମା, ମନ୍ଦିର ବା ମସଜିଦ୍‌ରେ ସୀମିତ ହୋଇ ନ ପାରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପଦଗୁଡ଼ିକ କବୀର ବୀଜକ ଏବଂ ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହିବ, ଉଭୟରେ ସଂରକ୍ଷିତ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ରଚନାର ଏକ ବଡ଼ ଅଂଶ ଭଗତ ବାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି, ଅର୍ଥାତ୍ ଶିଖ ଶାସ୍ତ୍ର ଭିତରେ ଅଣ-ଶିଖ ସନ୍ଥମାନଙ୍କ ଭକ୍ତି ପଦ। ସେମାନେ ଏପରି ଏକ ଦିବ୍ୟ ସତ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ଯେଉଁଥିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିର୍ଗୁଣ, ଅର୍ଥାତ୍ ଗୁଣ ବା ଲକ୍ଷଣରୁ ମୁକ୍ତ, ଯାହା ଭକ୍ତି, ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରେମପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାସନା, ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ରୀତି, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ବା ଦାର୍ଶନିକ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଏହା ନିର୍ଗୁଣ ଭକ୍ତି, ନିରାକାର ପ୍ରତି ଭକ୍ତି, ଯାହା ସଗୁଣ ଭକ୍ତି, ଅର୍ଥାତ୍ ଏକ ନାମିତ ଓ ଚିତ୍ରିତ ରୂପରେ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି, ଠାରୁ ଭିନ୍ନ।

କବୀରଙ୍କ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରଥମ ସ୍ତମ୍ଭ ଏହି ଧାରଣା ଯେ ଈଶ୍ୱର ଘଟ, ଅର୍ଥାତ୍ ଶରୀରରୂପୀ ପାତ୍ରରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବନ୍ତ ଆତ୍ମାରେ କୌଣସି ବ୍ୟତିକ୍ରମ ବିନା ବାସ କରନ୍ତି। କବୀରଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପଦ, ଯାହାର ଆରମ୍ଭ ପଂକ୍ତି "ମୋକୋ କହାଁ ଢୂଁଢ଼େ ରେ ବନ୍ଦେ" ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା, "ହେ ସାଧକ, ତୁମେ ମୋତେ କେଉଁଠାରେ ଖୋଜୁଛ?" କହି ଦାବି କରେ ଯେ ଦିବ୍ୟ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ, ମନ୍ଦିର, ମସଜିଦ୍ କିମ୍ବା ନିର୍ଜନ ଆଶ୍ରମରେ ମିଳେ ନାହିଁ। ସାଧକ ଅନ୍ୟତ୍ର ଖୋଜିବାକୁ ଯିବା ମାତ୍ରେ ସେ ପୂର୍ବରୁ ଉପସ୍ଥିତ, ସାଧକର ନିଜ ହୃଦୟରେ। କବୀର ସାଧକର ଭୁଲକୁ ଏକ ହରିଣ ସହିତ ତୁଳନା କରନ୍ତି, ଯାହା ଏକ ସୁବାସର ଉତ୍ସ ଖୋଜି ପାଗଳ ପରି ଦୌଡ଼େ, ଅଥଚ ସେ ଜାଣେ ନାହିଁ ଯେ ସୁବାସ ତାହାର ନିଜ ନାଭିରେ ଥିବା କସ୍ତୂରୀ ଥଳୀରୁ ଆସୁଛି। ଏହି ଚିତ୍ର ତାଙ୍କ କାବ୍ୟରେ ବାରମ୍ବାର ଆସେ, ଯାହା କେବେ ହଜି ନ ଥିବା ବସ୍ତୁ ପାଇଁ ବାହାରକୁ ଚାହିଁବାର ଅଦ୍ଭୁତତାକୁ ଧରେ। ଏହା ବାହ୍ୟ ଉପାସନା ନିରର୍ଥକ ବୋଲି ଦାବି ନୁହେଁ, ବରଂ ତାହା ଏକ ବିଭ୍ରାନ୍ତି ହୋଇଯାଏ ଯେତେବେଳେ ସେ ସେହି ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଅନ୍ୱେଷଣର ସ୍ଥାନ ନେଇଯାଏ ଯାହା ପ୍ରତି ଇଙ୍ଗିତ କରିବା ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା।

ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ତମ୍ଭ ଦୃଢ଼ ଭାବେ କହେ ଯେ କବୀରଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଦିବ୍ୟ ସତ୍ୟ ନାମ, ରୂପ ଏବଂ ସେହି ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଲେବଲ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହା ଏତେ ପ୍ରାୟଶଃ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପୃଥକ କରେ। ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହିବର ଅଙ୍ଗ ୧୩୪୯ରେ ସଂରକ୍ଷିତ ତାଙ୍କ ଏକ ଅଧିକ ଉଦ୍ଧୃତ ପଦରେ କବୀର ଘୋଷଣା କରନ୍ତି, "ଅବ୍ୱଲ ଅଲ୍ଲାହ ନୂର ଉପାୟା, କୁଦରତ କେ ସବ ବନ୍ଦେ", ଅର୍ଥାତ୍ "ପ୍ରଥମେ ଆଲ୍ଲାହ ଆଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସେହି ଏକ ଦିବ୍ୟ ଆଲୋକରୁ ସୃଷ୍ଟ"। ଏହି ଏକ ପଂକ୍ତି ହିନ୍ଦୁ ଓ ମୁସଲମାନଙ୍କ ଈଶ୍ୱର ଧାରଣାକୁ ଗୋଟିଏ ଅଂଶୀଦାର ନିରାକାର ଉତ୍ସରେ ମିଶାଇ ଦିଏ। କବୀର ଏହି ସମାନ ଅସମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଯୁକ୍ତି ଜାତି, ସ୍ନାନ ଆଚାର, ନିଜ ଆପଣାରେ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠ ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟର ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନ ପ୍ରତି ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିଲେ। ସେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିରାକାର ଦିବ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ମଧ୍ୟସ୍ଥହୀନ ସାକ୍ଷାତ୍‌କାର ପାଇଁ ଗୌଣ ବୋଲି ବିବେଚନା କରିଥିଲେ। କବୀରଙ୍କ ନିଜ ଜୀବନୀ ଏହି ଶିକ୍ଷାକୁ ଆହୁରି ସୁଦୃଢ଼ କରେ: ମୁସଲମାନ ବୁଣାକାର ପରିବାରରେ ଜନ୍ମିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ହିନ୍ଦୁ ଭକ୍ତି ଆଚାରରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବେଶରେ ଲାଳିତ, ସେ ଉଭୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନର ବାହାରେ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଛିଡ଼ା ହେଲେ, ଏକ ଏପରି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଯେଉଁଠାରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରମ୍ପରା ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଉପରେ ଏକଚାଟିଆ ଅଧିକାର ବିଷୟରେ କରୁଥିବା ଦାବି ସମାନ ଭାବେ ଅପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ଦେଖାଯାଏ।

ତୃତୀୟ ସ୍ତମ୍ଭ ଧାରଣ କରେ ଯେ ପ୍ରେମ, ଅର୍ଥାତ୍ ସରଳ ଓ ତୀବ୍ର ଭାଲବାସା, ନିରାକାର ଦିବ୍ୟ ପ୍ରକୃତରେ ଯାହା ଚାହାଁନ୍ତି ଏକମାତ୍ର ଅର୍ପଣ, ଯେଉଁଥିରେ ବିସ୍ତୃତ ରୀତି, ଶିକ୍ଷିତ ଯୁକ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱଗତ ସଠିକତା ସବୁ ଅପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ହୋଇଯାଏ। କବୀରଙ୍କ କାବ୍ୟ ବାରମ୍ବାର ଭକ୍ତକୁ ଏକ ପ୍ରେମିକ ଭାବେ ଚିତ୍ରିତ କରେ, ଯିଏ ପ୍ରିୟତମଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ଠିକ୍ ସୂତ୍ର ଆବୃତ୍ତି କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ବିରହରେ ଜଳୁଛି, ଯେଉଁ ଭକ୍ତି ଭାବନା କୌଣସି ପୁରୋହିତ, ମନ୍ଦିର ବା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାଷା ଆବଶ୍ୟକ କରେ ନାହିଁ। ପ୍ରେମ ଉପରେ ଏହି ଜୋର କବୀରଙ୍କ ଶିକ୍ଷାକୁ ଜାତି ବା ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଉପାସନା ପଥରୁ ବାଦ୍ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଗମ କରିଥିଲା, କାରଣ ପ୍ରେମ, ରୀତି ପ୍ରବେଶ ପରି, ଜନ୍ମ ବା ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦ୍ୱାରା ସୀମିତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। କବୀର ନିଜେ ଜୀବନସାରା ଜଣେ କର୍ମରତ ବୁଣାକାର ରହିଲେ, ସନ୍ନ୍ୟାସୀର ବସ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲେ। ସେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ କହିଲେ ଯେ ସଚ୍ଚୋଟ ବୃତ୍ତିର ସାଧାରଣ ଶ୍ରମ ଗଭୀରତମ ଭକ୍ତିରେ କୌଣସି ବାଧା ନୁହେଁ, ଏବଂ ଏହିଭାବେ ନିଃଶବ୍ଦରେ ସେହି ଧାରଣାକୁ ଦୁର୍ବଳ କଲେ ଯେ ପ୍ରକୃତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ସାଂସାରିକ କର୍ମରୁ ପଳାୟନ ଦାବି କରେ।

କବୀରଙ୍କ ନିର୍ଗୁଣ ଭକ୍ତି କୌଣସି ଏକକ ପରମ୍ପରା ଠାରୁ ବହୁ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତି ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କଲା, ଯେ ପରମ୍ପରା ସେ ଅନ୍ୟଥା ଦାବି ହୋଇପାରନ୍ତେ ତା ଠାରୁ ବହୁ ଦୂର। ତାଙ୍କ ପଦ ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହିବ ମାଧ୍ୟମରେ ଶିଖ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କଲା, ତାଙ୍କ ଅନୁଗାମୀମାନେ କବୀର ପନ୍ଥ ନାମରେ ଏକ ପୃଥକ ଭକ୍ତି ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ସଂଗଠିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଉତ୍ତର ଭାରତ ଜୁଡ଼ି ହିନ୍ଦୁ, ଶିଖ ଓ ସମନ୍ୱୟବାଦୀ ଭକ୍ତି ସମାବେଶରେ ତାଙ୍କ କବିତା ଆଜି ବି ଗାଯାଏ। ଏହି ଆନ୍ତଃପରମ୍ପରା ପରିଧି ନିଜେ କବୀରଙ୍କ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଦାବିର ଏକ ନୀରବ ପ୍ରଦର୍ଶନ: ଯେ ପ୍ରକୃତରେ ନିରାକାର ଦିବ୍ୟ, ପ୍ରେମ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପର୍କିତ ହେଲେ, ନିଜ ରୂପ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ସହିତ କୌଣସି ଏକକ ପରମ୍ପରାର ଏକଚାଟିଆ ସମ୍ପତ୍ତି ନୁହେଁ। ଆଜି କବୀରଙ୍କୁ ପାଠକ ହିନ୍ଦୁ ଭଜନ ପରମ୍ପରା, ଶିଖ ଶାସ୍ତ୍ର, କିମ୍ବା କବୀର ପନ୍ଥର ଜୀବନ୍ତ ମୌଖିକ ପରମ୍ପରା, ଯେକୌଣସି ମାଧ୍ୟମରେ ଭେଟନ୍ତି, ସେମାନେ ସେହି ଏକ ନିରାକାର ଦାବି ପାଆନ୍ତି, ଯେଉଁ ଭକ୍ତି ଭାଷା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଏହାକୁ ବହନ କରେ ତା ମାଧ୍ୟମରେ କଥିତ।