ଭକ୍ତି ଆନ୍ଦୋଳନ

ଭକ୍ତି ଆନ୍ଦୋଳନ ଏକ ବୈପ୍ଳବିକ, ହଜାର ବର୍ଷ ବ୍ୟାପୀ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପୁନରୁତ୍ଥାନ ଥିଲା, ଯାହା ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟତାକୁ ମୌଳିକ ଭାବେ ରୂପାନ୍ତରିତ କଲା। ଏହି ଐତିହାସିକ ଜାଗରଣ ପୂର୍ବରୁ, ଧାର୍ମିକ ଆଲୋଚନା ମୁଖ୍ୟତଃ ଅଭିଜାତ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ, ବିସ୍ତୃତ ଯଜ୍ଞ ଆଚାର ଏବଂ କଠୋର ସାମାଜିକ ସ୍ତରବିନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ଥିଲା। ଭକ୍ତି ଯୁଗର ସନ୍ଥ-ରହସ୍ୟବାଦୀମାନେ ଏକ ସାହସିକ ସତ୍ୟ ଘୋଷଣା କରି ଏହି କୃତ୍ରିମ ପ୍ରତିବନ୍ଧକଗୁଡ଼ିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ। ଈଶ୍ୱର ଜନ୍ମ, ଜାତି, ଧନ କିମ୍ବା ଲିଙ୍ଗ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ନୁହନ୍ତି, ବରଂ କେବଳ ନିଃସର୍ତ୍ତ, ପ୍ରେମପୂର୍ଣ୍ଣ ସମର୍ପଣ, ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରେମ-ଭକ୍ତି, ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଭାଗବତ ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ଯାହା ଏହାର ଉତ୍ତର ଖଣ୍ଡ (ଅଧ୍ୟାୟ ୧୯୩-୧୯୮) ରେ ମିଳେ, ଏକ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ମାତା ରୂପେ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ଭକ୍ତିର ପବିତ୍ର ଭୌଗୋଳିକ ଯାତ୍ରାକୁ କାବ୍ୟିକ ଭାବେ ଅଙ୍କିତ କରେ:

ଭକ୍ତି ଆନ୍ଦୋଳନ ପୂର୍ବରୁ, ଶାସ୍ତ୍ର ମୁଖ୍ୟତଃ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଂସ୍କୃତରେ ସଂରକ୍ଷିତ ଥିଲା। ଭକ୍ତି ସନ୍ଥମାନେ ସାହସର ସହିତ କଥ୍ୟ ଭାଷାରେ ରଚନା କଲେ: ମରାଠୀ, ବ୍ରଜ, ଅବଧୀ, ପଞ୍ଜାବୀ, କନ୍ନଡ଼, ତାମିଲ, ଗୁଜରାଟୀ ଓ ବଙ୍ଗଳା। ଯେତେବେଳେ ଗୋଡ଼ା ସମାଲୋଚକମାନେ ସନ୍ଥ ଏକନାଥଙ୍କୁ ଭାଗବତକୁ ମରାଠୀରେ କାହିଁକି ଅନୁବାଦ କଲେ ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ସେ କିଂବଦନ୍ତୀ ଅନୁଗ୍ରହ ସହିତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ଯଦି ସଂସ୍କୃତ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ା ହୋଇଥିଲା, ତେବେ ପ୍ରାକୃତ କ’ଣ ଚୋରମାନଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମିତ?"

ଆନ୍ଦୋଳନ ସମାଜର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତରରୁ ଆଲୋକିତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କଲା। କବୀର ଜଣେ ତନ୍ତୀ ଥିଲେ, ରବିଦାସ ଜଣେ ଚମଡ଼ା କାରିଗର, ଗୋରା କୁମ୍ଭାର ଜଣେ କୁମ୍ଭାର, ସାବତା ମାଲୀ ଜଣେ ମାଳୀ, ନାମଦେବ ଜଣେ ଦରଜି, ଏବଂ ସେନା ନହାବୀ ଜଣେ ନାପିତ। ଚୋଖାମେଳା ଏକ ସଫେଇ ଓ ଶ୍ରମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରୁ ଆସିଥିଲେ, ମୀରାବାଈ ଜଣେ ରାଜକୁମାରୀ ଥିଲେ ଯିଏ ଏକ ଭ୍ରମଣକାରୀ ତପସ୍ୱୀ ହେଲେ, ଏବଂ ଜନାବାଈ ଜଣେ ଦାସୀ ଭାବେ ସେବା କଲେ। ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ସାଂସାରିକ ଜାତିଭେଦ (ଜାତି) ଏବଂ ବଂଶ ଗୌରବ (କୁଳ), ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସାର ବୋଲି ଘୋଷିତ ହେଲା, ଯେପରି ରାମାନନ୍ଦ ଘୋଷଣା କଲେ:

ଏକାନ୍ତ, ନିଃସଙ୍ଗ ତପସ୍ୟା ପରିବର୍ତ୍ତେ, ଭକ୍ତି ସନ୍ଥମାନେ ସମବେତ ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହ ଏବଂ ଲଙ୍ଗର, ସାମୂହିକ ରୋଷେଇଘର, ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତେ ପାଖାପାଖି ବସି ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ଏବଂ କୀର୍ତ୍ତନ ପରମ୍ପରା ସହିତ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଳି ଓ ଏକତ୍ର ନାମ ଜପ ସାମାଜିକ ଅହଂକାରକୁ ବିଲୀନ କରେ।

ନିରାକାର ପରମ ସତ୍ତା, ନିର୍ଗୁଣ ରାମ, କିମ୍ବା ସଗୁଣ କୃଷ୍ଣ, ବିଠ୍ଠଳ, ଶିବ ଓ ଦେବୀ ଭଳି ରୂପରେ ମୂର୍ତ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଉପାସନା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଥ ଗୋଟିଏ ବିନ୍ଦୁରେ ଏକମତ ଥିଲେ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଯୁଗ, କଳିଯୁଗରେ, ଦିବ୍ୟ ନାମର ସରଳ, ପ୍ରେମପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ମରଣ, ନାମ, ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବାହନ।

ଭକ୍ତି ଆନ୍ଦୋଳନର ଉତ୍ତରାଧିକାର ସମସାମୟିକ ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର, ସାହିତ୍ୟ, ସଂଗୀତ ଓ ନୈତିକତାର ଜୀବନ୍ତ ଭିତ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରମୁଖ ଭାରତୀୟ ଭାଷା ନିଜର ଭକ୍ତି ସାହିତ୍ୟକୁ ନିଜ କବିତା ଓ ଗଦ୍ୟର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଭିତ୍ତି ବୋଲି ବିବେଚନା କରେ। ଊନବିଂଶ ଓ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ, ଜ୍ୟୋତିରାଓ ଫୁଲେ, ଡକ୍ଟର ବି.ଆର. ଆମ୍ବେଦକର ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ସମେତ ସମାଜ ସଂସ୍କାରକମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସମାନତା ଓ ମାନବ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦର୍ଶନକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ କବୀର, ତୁକାରାମ, ଚୋଖାମେଳା ଓ ରବିଦାସଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରାଇ ଆଣିଲେ; ଗାନ୍ଧୀ ନରସିଂହ ମେହତାଙ୍କ ବୈଷ୍ଣବ ଜନ ତୋକୁ ନିଜର ଦୈନିକ ପ୍ରଭାତ ପ୍ରାର୍ଥନା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। କର୍ଣାଟକୀ ଓ ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନୀ ଭଳି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଂଗୀତ ଧାରା ଏବଂ ଠୁମରୀ, ଦାଦରା, ଅଭଙ୍ଗ ଓ କୀର୍ତ୍ତନ ଭଳି ଅର୍ଦ୍ଧ-ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ରୂପ ଆଜି ବି ଭକ୍ତି ରଚନାରେ ପ୍ରାୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭରପୂର ରହିଛି।