ପଣ୍ଢରପୁର ୱାରୀ

ପଣ୍ଢରପୁର ୱାରୀ ଏକ ଆଠ ଶହ ବର୍ଷ ପୁରୁଣା ପଦଯାତ୍ରା, ଯାହା ପ୍ରତି ବର୍ଷ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଏକ ନିୟୁତରୁ ଅଧିକ ଭକ୍ତଙ୍କୁ, ଯେଉଁମାନେ ୱାରକରୀ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ, ପାଦରେ ପଣ୍ଢରପୁର ନଗର ଆଡ଼କୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଓ ଆଷାଢ଼ ହିନ୍ଦୁ ମାସ ସମୟରେ ଏକୁଶ ଦିନ ଧରି, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରାଚୀନ ପଥ ଦେଇ ପ୍ରାୟ ୨୫୦ କିଲୋମିଟର ଭଗବାନ ବିଠ୍ଠଳଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ଚାଲନ୍ତି, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଦିନ ଆଷାଢ଼ୀ ଏକାଦଶୀ ପାଇଁ ସମୟରେ ପହଞ୍ଚି। ଏହା ପୃଥିବୀର ସର୍ବବୃହତ ସ୍ୱୟଂ-ସଂଗଠିତ ପଦଯାତ୍ରା ସମାବେଶ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ, ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ପୁରାତନ ନିରନ୍ତର ପାଳିତ ସମାବେଶ ମଧ୍ୟରେ ଗଣନା କରାଯାଏ।

ପଣ୍ଢରପୁର ପାଦରେ ଯିବାର ଅଭ୍ୟାସ ଆଜି ଏଥିସହ ସର୍ବାଧିକ ଜଡ଼ିତ ସନ୍ତମାନଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଥିଲା। ଦ୍ୱାଦଶ ଓ ତ୍ରୟୋଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ, କବି-ସନ୍ତ ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱରଙ୍କ ପିତା ବିଠ୍ଠଳପନ୍ତ ନିଜେ ୱାରୀ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱର ସାଥୀ ସନ୍ତ ନାମଦେବ ଓ ଜନାବାଈଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଏହା କରିଥିଲେ। ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ, ଦେହୁର କବି-ସନ୍ତ ତୁକାରାମ ପ୍ରତି ବର୍ଷ ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ୱାରୀ ପାଳନ କରିଥିଲେ, ନିଜ ଗାଥାରେ ଲେଖିଥିଲେ ଯେ ପଣ୍ଢରୀର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ହରିଙ୍କ ନାମ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଛି ବହନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ୧୬୮୫ ମସିହାରେ, ତୁକାରାମଙ୍କ କନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ନାରାୟଣ ମହାରାଜ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ରୂପା ପାଦୁକା ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ପଣ୍ଢରପୁର ବହନ କରିବାର ଅଭ୍ୟାସ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଆଳନ୍ଦୀରୁ ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱରଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ସମାନ୍ତରାଳ ପାଦୁକା ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଅନୁସରଣ କରିଥିଲା। ୧୮୨୦ ଦଶକରେ, ହୈବତରାଓବାବା ଆରଫଳକର, ଗ୍ୱାଲିଅରର ସିନ୍ଧିଆ ଶାସକମାନଙ୍କର ଜଣେ ଦରବାରୀ ଏବଂ ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜଣେ ସମର୍ପିତ ଅନୁଗାମୀ, ଆଳନ୍ଦୀ ଶୋଭାଯାତ୍ରାକୁ ଆଜି ଯେଉଁ ଅନୁଶାସିତ ରୂପ ରଖିଛି ସେଥିରେ ପୁନର୍ଗଠିତ କଲେ: ପାଲକୀରେ ବହନ କରାଯାଉଥିବା ପାଦୁକା, ଏହା ସହିତ ଚାଲୁଥିବା ଏକ ଘୋଡ଼ା, ଏବଂ ଦିଣ୍ଡି ନାମକ ଚାଲୁଥିବା ଦଳରେ ସଂଗଠିତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ। ଦେହୁର ତୁକାରାମ ପାଲକୀ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ସେହି ସଂରଚନା ଗ୍ରହଣ କଲା।

ଦୁଇଟି ମହାନ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ, ଗୋଟିଏ ଦେହୁରୁ ତୁକାରାମଙ୍କ ପାଦୁକା ବହନ କରି ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଆଳନ୍ଦୀରୁ ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱରଙ୍କ ପାଦୁକା ବହନ କରି, ଶତାଧିକ ଦିଣ୍ଡିରେ ଗଠିତ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜସ୍ୱ ଭୂମିକା ଅଛି। ଧ୍ୱଜାବାହକମାନେ ତ୍ରିକୋଣ ଗେରୁଆ ପତାକା ଧରି ଆଗରେ ଚାଲନ୍ତି। ଜଣେ ବୀଣାବାଦକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଚାରି-ତାର ବିଶିଷ୍ଟ ବାଦ୍ୟରେ ଏକ ଅବିରତ ଗୁଞ୍ଜନ ରଖନ୍ତି, ଯାହା ସମ୍ପର୍କରେ ପରମ୍ପରା କହେ ଯେ ଏହା କେବେ ନୀରବ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। କରତାଳ ବାଦକମାନେ ଦୁଇଟି ମୁହାଁମୁହିଁ ପଙ୍କ୍ତିରେ ଚାଲନ୍ତି, ‘ଜ୍ଞାନୋବା-ମାଉଲୀ-ତୁକାରାମ’ ରୂପେ ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱର ଓ ତୁକାରାମଙ୍କ ନାମ ଏକତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଢୋଲବାଦକମାନେ ଦୁଇ ମୁଣ୍ଡର ମୃଦଙ୍ଗ ସହିତ ଗତି ବଜାୟ ରଖନ୍ତି, ଏବଂ ମହିଳାମାନେ ନିଜ ମସ୍ତକରେ ସନ୍ତୁଳିତ ତାଜା ତୁଳସୀ ଗଛ ବହନ କରନ୍ତି। ଦୁଇଟି ପାଲକୀ ସାସବଡ଼, ଜେଜୁରୀ ଓ ଫଲତାନ, ଏବଂ ପୁନେ, ବାରାମତୀ ଓ ଇନ୍ଦାପୁର ଭଳି ନଗର ଦେଇ ପୃଥକ ପଥ ଅନୁସରଣ କରେ, ତାପରେ ପଣ୍ଢରପୁରଠାରୁ କିଛି କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଥିବା ୱାଖାରୀ ଗ୍ରାମରେ ମିଳିତ ହୁଏ, ଶେଷ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ଏକତ୍ର ପାଇଁ।

ୱାରୀର ସବୁଠାରୁ ଭାବପ୍ରବଣ କ୍ଷଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ହେଉଛି ରିଙ୍ଗଣ, ଯେଉଁଥିରେ ସବାରୀ-ବିହୀନ ଘୋଡ଼ା, ଯାହା ସନ୍ତଙ୍କ ଅଦୃଶ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତି ବହନ କରେ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ, ଏକ ଖୋଲା ମଇଦାନରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଏକ ବିଶାଳ ବୃତ୍ତ ଚାରିପାଖରେ ଏକାକୀ ଦୌଡ଼େ। ଯେତେବେଳେ ଘୋଡ଼ା ନିଜ ଚକ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ, ଭକ୍ତମାନେ ଏହାର ଖୁରା ଦ୍ୱାରା ଉଠିଥିବା ଧୂଳି ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଓ ଏହାକୁ ନିଜ ଆଖି ଓ ମସ୍ତକରେ ଲଗାଇବା ପାଇଁ ଆଗକୁ ଦୌଡ଼ନ୍ତି। ଏହି ଦୌଡ଼ ପଥ ସାଙ୍ଗରେ ଭିନ୍ନ ରୂପ ନିଏ: ଲୋନନ୍ଦ ଓ ବେଳାପୁର ଭଳି ଖୋଲା ମଇଦାନରେ ଆୟୋଜିତ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ବୃତ୍ତାକାର ରିଙ୍ଗଣ, ଉଲ୍ଲସିତ ଜନତା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସିଧା ଗଳିଭଳି ଦୌଡ଼ାଯାଉଥିବା ଏକ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ରୈଖିକ ରିଙ୍ଗଣ, ଏବଂ ସମାନ ଭାବନାରେ ଯୁବ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୌଡ଼ାଯାଉଥିବା ଛୋଟ ଦୌଡ଼।

ବିଦ୍ୱାନ ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଉଭୟଙ୍କୁ ୱାରୀ ପ୍ରତି ଯାହା ଆକର୍ଷିତ କରେ, ତାହା ଏହାର ଦୂରତା ଅପେକ୍ଷା ପଥରେ ସାମାଜିକ ପଦମର୍ଯ୍ୟାଦା ସହିତ ଯାହା ଘଟେ ତାହା ଅଧିକ। ପଥରେ, କାହାକୁ ବି ଜାତି, ଧନ କିମ୍ବା ଉପାଧି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ବୋଧନ କରାଯାଏ ନାହିଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ, ସେମାନେ ଅନ୍ୟତ୍ର ଯେଉଁ ପରିଚୟରେ ଥାଆନ୍ତୁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମାଉଲୀ, ଅର୍ଥାତ୍ ମାତା, ବୋଲି ଡକାଯାଏ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ୨୫୦-କିଲୋମିଟର ପଥରେ ଥିବା ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ବିନା ପଚରାରେ ଗଡ଼ିଯାଉଥିବା ୱାରକରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମାଗଣା ରୋଷେଇଘର, ଜଳ-ସ୍ଥଳ ଓ ବିଶ୍ରାମ ଆଶ୍ରୟ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ସେବାର ସୁଯୋଗକୁ ନିମ୍ନ ଦିଗରେ ଦିଆଯାଉଥିବା ଦାନ ପରିବର୍ତ୍ତେ ନିଜେ ଏକ ପୁରସ୍କାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ପ୍ରତି ବର୍ଷ ତିନି ସପ୍ତାହ ପାଇଁ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନ୍ୟତ୍ର ଜାରି ରହୁଥିବା ଜାତି ଓ ବର୍ଗ ଭେଦ ଏହି ଏକମାତ୍ର ପଥରେ ଏକପାଖରେ ରଖାଯାଏ, ଏକ ଅଭିଜ୍ଞତା ଯାହାକୁ ଅନେକ ୱାରକରୀ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଗଭୀରତମ ଶିକ୍ଷା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ସ୍ୱୟଂ ପଦଯାତ୍ରା ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ସ୍ଥାୟୀ।

ଦୁଇଟି ପାଲକୀ ଆଷାଢ଼ୀ ଏକାଦଶୀ ପ୍ରଭାତରେ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ନଦୀ କୂଳରେ ପହଞ୍ଚେ, ଯେଉଁଠାରେ ୱାରକରୀମାନେ ବିଠ୍ଠଳଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ପଣ୍ଢରପୁରରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ଏକ ଯାତ୍ରା ସମାପ୍ତ କରନ୍ତି ଯାହା ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ସେମାନଙ୍କ ପରିବାର, ବର୍ତ୍ତମାନ ପୀଢ଼ି ପରେ ପୀଢ଼ି ଧରି ପାଦରେ ଚାଲି ଆସିଛନ୍ତି।