ਪੰਢਰਪੁਰ ਵਾਰੀ

ਪੰਢਰਪੁਰ ਵਾਰੀ ਅੱਠ ਸੌ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਪੈਦਲ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਭਰ ਤੋਂ ਦਸ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਗਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰਕਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਪੰਢਰਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਪੈਦਲ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਜੇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਆਸ਼ਾੜ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕੀ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਯਾਤਰੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲਗਭਗ ੨੫੦ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਠਲ ਵੱਲ ਤੁਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਸ਼ਾੜੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ, ਜੋ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਦਿਨ ਹੈ, ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਆਪੇ ਆਯੋਜਿਤ ਪੈਦਲ ਇਕੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦੇ ਆਏ ਇਕੱਠਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਹੈ।

ਪੰਢਰਪੁਰ ਵੱਲ ਪੈਦਲ ਤੁਰਨ ਦੀ ਰੀਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਤਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਅੱਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਵੀ-ਸੰਤ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵਿੱਠਲਪੰਤ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਵਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਸਾਥੀ ਸੰਤਾਂ ਨਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਜਨਾਬਾਈ ਨਾਲ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਦੇਹੂ ਦੇ ਕਵੀ-ਸੰਤ ਤੁਕਾਰਾਮ ਹਰ ਸਾਲ ਬਿਨਾਂ ਨਾਗਾ ਵਾਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਗਾਥਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਪੰਢਰੀ ਦੇ ਯਾਤਰੀ ਹਰਿ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਦੇ। ੧੬੮੫ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਰਾਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਰਾਇਣ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਪਾਦੁਕਾ, ਭਾਵ ਖੜਾਵਾਂ, ਪੰਢਰਪੁਰ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਰੀਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਆਲੰਦੀ ਤੋਂ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਲਈ ਪਾਦੁਕਾ ਜਲੂਸ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣ ਲੱਗਾ। ੧੮੨੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੈਬਤਰਾਵਬਾਬਾ ਅਰਫਲਕਰ, ਜੋ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਸਿੰਧੀਆ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ, ਨੇ ਆਲੰਦੀ ਦੇ ਜਲੂਸ ਨੂੰ ਉਸ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਢਾਲਿਆ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੈ: ਪਾਦੁਕਾ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਘੋੜਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਯਾਤਰੀ ਦਿੰਡੀ ਨਾਮਕ ਮਾਰਚਿੰਗ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੁਕਾਰਾਮ ਪਾਲਕੀ, ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਪਾਲਕੀ ਜਲੂਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਦੇਹੂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਢਾਂਚਾ ਅਪਣਾ ਲਿਆ।

ਦੋ ਵੱਡੇ ਜਲੂਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ, ਇੱਕ ਦੇਹੂ ਤੋਂ ਤੁਕਾਰਾਮ ਦੀ ਪਾਦੁਕਾ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਆਲੰਦੀ ਤੋਂ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਦੀ, ਸੈਂਕੜੇ ਦਿੰਡੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਦਿੰਡੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ। ਝੰਡਾਬਰਦਾਰ ਕੇਸਰੀ ਤਿਕੋਣੇ ਝੰਡੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਵੀਣਾ-ਵਾਦਕ ਸਾਰੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਚਾਰ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਜ਼ ’ਤੇ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਧੁਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਮੰਜੀਰੇ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ “ਗਿਆਨੋਬਾ-ਮਾਉਲੀ-ਤੁਕਾਰਾਮ” ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੋ-ਮੂੰਹੇ ਢੋਲ ਨਾਲ ਚਾਲ ਤਾਲ ’ਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਸਿਰ ’ਤੇ ਤਾਜ਼ੇ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਕੇ ਚੁੱਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਲਕੀਆਂ ਸਾਸਵੜ, ਜੇਜੁਰੀ ਅਤੇ ਫਲਟਨ ਵਰਗੇ ਕਸਬਿਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਅਤੇ ਪੁਣੇ, ਬਾਰਾਮਤੀ ਤੇ ਇੰਦਾਪੁਰ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰੇ ਰਸਤਿਆਂ ’ਤੇ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਪੜਾਅ ਲਈ ਪੰਢਰਪੁਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪਿੰਡ ਵਾਖਰੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵਾਰੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਵੁਕ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਿੰਗਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਿਨਾਂ ਸਵਾਰ ਤੋਂ ਘੋੜਾ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ’ਤੇ ਸੰਤ ਦੀ ਅਦਿੱਖ ਹਜ਼ੂਰੀ ਹੈ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਘੇਰੇ ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਲਾ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਘੋੜਾ ਆਪਣਾ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਛੁਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੌੜ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਲੈਂਦੀ ਹੈ: ਲੋਨੰਦ ਅਤੇ ਵੇਲਾਪੁਰ ਵਰਗੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੌੜਾ ਗੋਲ ਰਿੰਗਣ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਭੀੜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੱਧੇ ਗਲਿਆਰੇ ਵਾਂਗ ਦੌੜਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਤੰਗ ਲੀਨੀਅਰ ਰਿੰਗਣ, ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਦੌੜੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਦੌੜਾਂ।

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਸ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ, ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬੇ ਨਾਲ ਜੋ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਹੈ। ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਤ, ਧਨ ਜਾਂ ਰੁਤਬੇ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ; ਹਰ ਯਾਤਰੀ, ਭਾਵੇਂ ਬਾਹਰ ਉਹ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਉਲੀ, ਭਾਵ ਮਾਂ, ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ੨੫੦ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਪੂਰੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬੇਨਤੀ ਦੇ ਲੰਘਦੇ ਵਾਰਕਰੀਆਂ ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ ਲੰਗਰ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਠਹਿਰਾਅ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਲਈ ਛਾਂ ਦੇ ਬਸੇਰੇ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੇ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਦਿੱਤੀ ਖ਼ੈਰਾਤ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਲਈ ਇਸ ਇੱਕ ਰਾਹ ’ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਵਰਗ-ਭੇਦ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਾਰਕਰੀ ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੈਦਲ ਚੱਲਣ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਥਾਈ ਹੈ।

ਦੋਵੇਂ ਪਾਲਕੀਆਂ ਆਸ਼ਾੜੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਤੜਕੇ ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਰਕਰੀ ਪੰਢਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਿੱਠਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਾਰਕਰੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੁਰਦੇ ਆਏ ਹਨ।