ਪੰਢਰਪੁਰ

ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸੋਲਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਅਰਧ-ਚੰਦਰਮਾ ਆਕਾਰ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਪੰਢਰਪੁਰ ਦਾ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿੱਠਲ-ਰੁਕਮਣੀ ਮੰਦਰ ਭੂਵੈਕੁੰਠ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸਵਰਗ। ਅੱਠ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਇਹ ਭੂਮੀ ਸਮਾਨਤਾਵਾਦੀ ਵਾਰਕਰੀ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਦਿਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੱਖਾਂ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰੀਆਂ, ਵਾਰਕਰੀਆਂ, ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੋਬਾ ਅਤੇ ਤੁਕਾਰਾਮ ਦੇ ਨਾਮ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਉੱਤਰ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪਾਂਡੁਰੰਗ ਮਾਹਾਤਮਯ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਇ 1 ਤੋਂ 12 ਤੱਕ ਦਰਜ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਭਗ ਅੱਠ ਸੌ ਤੇਰਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੰਦਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਦੈਂਤ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਉਤਰਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਤ ਪੁੰਡਲੀਕ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤੀ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕੇਵਲ ਤਾਂਘ ਵਿੱਚ ਪੰਢਰਪੁਰ ਆਏ। ਪੁੰਡਲੀਕ ਆਪਣੇ ਬੁੱਢੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਸ ਪਿਤਰ-ਭਗਤੀ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਨਾ ਪਾਉਣ ਲਈ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਪੁੰਡਲੀਕ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਇੱਟ ਸੁੱਟੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਦ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਆਰਾਮ ਨਾ ਕਰ ਲੈਣ। ਅਜਿਹੀ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਪਿਘਲ ਕੇ, ਵਿੱਠਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਕਮਰ 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਇੱਟ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ; ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਅਠਾਈ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿ ਕੇ ਪੁੰਡਲੀਕ ਦੀਆਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਤਾਨਾਂ 'ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਭਗਵਾਨ ਪਾਂਡੁਰੰਗ ਦੀ ਕਾਲੇ ਬੇਸਾਲਟ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਹਰ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਕਮਰ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਸ਼ਾਂਤ ਸਾਗਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੇਵਲ ਕਮਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਇੱਕ ਉੱਚਾ, ਸ਼ੰਕੂ-ਆਕਾਰ ਦਾ ਮੁਕੁਟ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਵੇਰਵਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਾਰਕਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਅੰਤਰੀਵ ਏਕਤਾ, ਹਰਿ-ਹਰ ਅਭੇਦ, ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਤੁਲਸੀ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਪੀਤਾਂਬਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਰੂਪ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਰਲਤਾ ਨਾਲ ਮਾਉਲੀ, ਮਾਤਾ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਦੂਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਦੀ ਥਾਂ ਨਿੱਘ ਵਿਕਿਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।

ਉਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦ ਪੂਰੇ-ਪੂਰੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗਰਭ-ਗ੍ਰਿਹ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਪੰਢਰਪੁਰ ਨੇ ਪਦਸਪਰਸ਼ ਦਰਸ਼ਨ, ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਛੂਹਣਾ, ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਰੀਤ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਾਤ, ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਧਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹਰ ਯਾਤਰੀ ਗਰਭ-ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਠਲ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਗਲੇ ਲਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਇੱਕੋ ਰੀਤ ਨੇ ਵਾਰਕਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚੋਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਉਸ ਦੂਰ ਦੇ ਸਮਰਾਟ ਤੋਂ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਤੁਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲੋਂ ਪਹੁੰਚੀ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸੁਲਭ ਮਾਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।

ਮੰਦਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਨਾਮਦੇਵ ਪਾਇਰੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਪਹਿਲੀ ਪੌੜੀ। ਸਨ 1350 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ, ਸੰਤ-ਕਵੀ ਸੰਤ ਨਾਮਦੇਵ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਇਸੇ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਉਸ ਭਗਤ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ, ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰੀ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗਦੀ ਰਹੇ। ਹਰ ਵਾਰਕਰੀ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਪੌੜੀ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਇੱਕ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਲਈ ਨਾਮਦੇਵ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਮੁੱਖ ਗਰਭ-ਗ੍ਰਿਹ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪੰਢਰਪੁਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਹੋਰ ਅਸਥਾਨ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਰੁਕਮਣੀ ਮਾਤਾ ਮੰਦਰ ਵਿੱਠਲ ਦੀ ਪਤਨੀ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਗਰਭ-ਗ੍ਰਿਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਦਭਾਵ ਦੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਲਈ ਭਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਘਾਟ, ਅਰਧ-ਚੰਦਰਮਾ ਆਕਾਰ ਦਾ ਨਦੀ ਕੰਢਾ ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੰਦਰ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰੀ ਆਪਣਾ ਰੀਤੀ-ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰੇਤ 'ਤੇ ਵਾਲਵੰਟੀ ਕੀਰਤਨ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਦੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਹੀ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਮੰਦਰ ਪੁੰਡਲੀਕ ਦੇ ਮੂਲ ਭਗਤੀ-ਕਾਰਜ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਗੋਪਾਲਪੁਰ ਮੰਦਰ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਗਊਆਂ ਚਰਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕਾਲਾ, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਮਸਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਏ ਭੁੱਜੇ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਰਾਹੀਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੰਦਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਭਗਤੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਚਾਰ ਸਾਲਾਨਾ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਅਵਧੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਸ਼ਾਧੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ, ਜੂਨ ਜਾਂ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਵਾਲੀ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਦਰਾਂ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਦਲ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤੀਰਥ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ, ਚਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਏਕਾਂਤਵਾਸ ਮਹੀਨਿਆਂ, ਦੇ ਸਮਾਪਨ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਨਵਰੀ ਜਾਂ ਫ਼ਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਮਾਘੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੰਤਰ-ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਧਿਐਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਰਚ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਚੈਤਰੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹੀ ਇੱਟ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਅਟੁੱਟ ਸੁਆਗਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਆਵੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਦੂਰੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਆਇਆ ਹੋਵੇ।

ਵਿੱਠਲ ਦੇ ਅਨੇਕ ਨਾਮ ਹਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਢੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਪਾਂਡੁਰੰਗ, “ਸ਼ਵੇਤ ਵਰਣ ਵਾਲੇ”, ਅਤੇ ਵਿਠੋਬਾ ਜਾਂ ਵਿਠੂ ਮਾਉਲੀ, ਮਾਤਾ ਵਿਠੂ, ਪੰਢਰੀਨਾਥ, ਪੰਢਰੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਨਗਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ, ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਚੌਦ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਨਾਮਦੇਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਏਕਨਾਥ ਅਤੇ ਤੁਕਾਰਾਮ ਤੱਕ ਦੇ ਵਾਰਕਰੀ ਸੰਤ-ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਭੰਗ, ਭਗਤੀ ਛੰਦ, ਰਚੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰਾਹਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹਾਂ 'ਤੇ ਉਹ ਸੰਤ ਕਦੇ ਉਸੇ ਇੱਟ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਤੁਰੇ ਸਨ।