ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ

ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਆਤਮਕ ਪੁਨਰ-ਉਭਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੁਲੀਨ ਵਿਦਵਤਾ, ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਯੱਗ ਰੀਤਾਂ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰਬੰਦੀ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ। ਭਗਤੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸੰਤ-ਰਹੱਸਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦਲੇਰ ਸੱਚ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਕਲੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਢਾਹ ਦਿੱਤੀਆਂ: ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾ ਜਨਮ, ਨਾ ਜਾਤ, ਨਾ ਧਨ ਅਤੇ ਨਾ ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਬੱਝਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਕੇਵਲ ਬੇਸ਼ਰਤ, ਪ੍ਰੇਮ-ਭਰੇ ਸਮਰਪਣ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਭਾਗਵਤ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਖੰਡ (ਅਧਿਆਇ ੧੯੩-੧੯੮) ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਭਗਤੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਵਰਗੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ:

ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਭਗਤ-ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਬੇਝਿਜਕ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀਆਂ ਲੋਕ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ: ਮਰਾਠੀ, ਬ੍ਰਜ, ਅਵਧੀ, ਪੰਜਾਬੀ, ਕੰਨੜ, ਤਮਿਲ, ਗੁਜਰਾਤੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ। ਜਦੋਂ ਕੱਟੜ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਸੰਤ ਏਕਨਾਥ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਗਵਤ ਦਾ ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਜੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਘੜੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਕੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਚੋਰਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਸੀ?”

ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰ ਤਬਕੇ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰੇ ਲਏ। ਕਬੀਰ ਜੁਲਾਹਾ ਸਨ, ਰਵਿਦਾਸ ਚਮੜੇ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਗੋਰਾ ਕੁੰਭਾਰ ਘੁਮਿਆਰ, ਸਾਵਤਾ ਮਾਲੀ ਬਾਗ਼ਬਾਨ, ਨਾਮਦੇਵ ਦਰਜ਼ੀ, ਅਤੇ ਸੇਨਾ ਨਾਈ। ਚੋਖਾਮੇਲਾ ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਸਨ, ਮੀਰਾਬਾਈ ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸਨ ਜੋ ਭਟਕਣ ਵਾਲੀ ਤਪੱਸਵਣੀ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਜਨਾਬਾਈ ਨੌਕਰਾਣੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਜਾਤ ਜਾਂ ਜਾਤੀ, ਅਤੇ ਕੁਲ ਜਾਂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਭੇਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਅਰਥ ਐਲਾਨੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮਾਨੰਦ ਨੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ:

ਇਕੱਲੀ, ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਥਾਂ, ਭਗਤ-ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਸਾਂਝੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਖਾਂਦੇ ਸਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਸੁਰ ਜਾਪ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਘੋਲ ਦਿੱਤਾ।

ਚਾਹੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਪਰਮ ਤੱਤ, ਨਿਰਗੁਣ ਰਾਮ, ਜਾਂ ਸਾਕਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਗੁਣ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਵਿੱਠਲ, ਸ਼ਿਵ ਜਾਂ ਦੇਵੀ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਸੰਤ ਇੱਕ ਗੱਲ ’ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਸਨ। ਇਸ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹਰਿ ਦੇ ਨਾਮ, ਭਾਵ ਨਾਮ, ਦਾ ਸਾਦਾ, ਪ੍ਰੇਮ-ਭਰਿਆ ਸਿਮਰਨ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਵਾਹਨ ਹੈ।

ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸਮਕਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਤੰਤਰ, ਸਾਹਿਤ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਹਰ ਵੱਡੀ ਭਾਰਤੀ ਬੋਲੀ ਆਪਣੇ ਭਗਤੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਗੱਦ ਦੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨੀਂਹ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ੧੯ਵੀਂ ਅਤੇ ੨੦ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਜੋਤਿਰਾਓ ਫੂਲੇ, ਡਾ. ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਵਰਗੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਨੇ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਸਿੱਧੇ ਕਬੀਰ, ਤੁਕਾਰਾਮ, ਚੋਖਾਮੇਲਾ ਅਤੇ ਰਵਿਦਾਸ ਤੱਕ ਲੱਭੇ; ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਨਰਸਿੰਹ ਮਹਿਤਾ ਦਾ ਵੈਸ਼ਨਵ ਜਨ ਤੋ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਵੇਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ। ਕਰਨਾਟਕੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ, ਅਤੇ ਠੁਮਰੀ, ਦਾਦਰਾ, ਅਭੰਗ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਵਰਗੇ ਅਰਧ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੂਪ, ਅੱਜ ਤੱਕ ਭਗਤੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ।