भक्ती चळवळ
भारताचे पावन आध्यात्मिक व सामाजिक पुनरुत्थान
भक्ती आंदोलन हे सहाव्या ते अठराव्या शतकादरम्यान पसरलेले संपूर्ण भारतातील भक्तिमय पुनरुत्थान होते; त्याने अध्यात्म सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवले आणि दैवी प्रेमाला लोकांच्या मातृभाषांत आवाज दिला.
भक्ती आंदोलन हे एक क्रांतिकारी, सहस्र वर्षांचे आध्यात्मिक पुनरुत्थान होते, ज्याने भारतीय संस्कृतीला मूलभूतरीत्या बदलले. या ऐतिहासिक जागृतीपूर्वी धार्मिक चर्चा मुख्यतः उच्चभ्रू पांडित्य, विस्तृत यज्ञविधी आणि कठोर सामाजिक उतरंड यांच्या वर्चस्वाखाली होती. भक्ती युगातील संत-रहस्यवाद्यांनी एका धाडसी सत्याची घोषणा करून हे कृत्रिम अडथळे मोडले: ईश्वर जन्म, जात, संपत्ती किंवा लिंग यांचा नसून, केवळ निरपेक्ष, प्रेमपूर्ण शरणागतीचा, म्हणजे प्रेमभक्तीचा आहे.
पद्म पुराणाचे भागवत माहात्म्य, जे उत्तरखंडात (अध्याय १९३–१९८) आढळते, भक्तीला स्वर्गीय मातेच्या रूपात काव्यमय रीतीने मांडते:
उत्पन्ना द्रविडे चाहं वृद्धिं कर्णाटके गता ।
क्वचित् क्वचिन् महाराष्ट्रे गुर्जरे जीर्णतां गता ॥
“मी द्रविड देशात जन्मले, कर्नाटकात वाढले, महाराष्ट्राच्या काही भागांत बहरले, आणि गुजरातेत परिपक्वतेला पोहोचले; आणि मग वृंदावनात सदैव नवचैतन्याने पुनर्जीवित झाले.”
भारतातील भौगोलिक प्रवास
भाषिक क्रांती
भक्ती आंदोलनापूर्वी धर्मग्रंथ मुख्यतः अभिजात संस्कृतात जतन केले जात असत. भक्त संतांनी बोलीभाषांत धाडसाने रचना केली: मराठी, ब्रज, अवधी, पंजाबी, कन्नड, तमिळ, गुजराती आणि बंगाली. जेव्हा सनातनी टीकाकारांनी संत एकनाथांना भागवताचे मराठी भाषांतर का केले, असे विचारले, तेव्हा त्यांनी प्रसिद्ध अशा सौम्य आणि शांत उत्तराने विचारले: “जर संस्कृत देवाने घडवली, तर प्राकृत काय चोरांच्या पोटी जन्माला आली?”
संपूर्ण सामाजिक समता
आंदोलनाने समाजाच्या प्रत्येक स्तरातून थोर व्यक्ती आकर्षित केल्या. कबीर विणकर होते, रविदास चर्मकार (चामड्याचे कारागीर) होते, गोरा कुंभार कुंभार होते, सावता माळी माळी होते, नामदेव शिंपी होते, आणि सेना न्हावी न्हावी होते. चोखामेळा सफाई कामगार आणि कष्टकरी समाजातून आले होते, मीराबाई राजकन्या होती जी भटकी साधिका बनली, आणि जनाबाई दासी म्हणून राहिली. देवासमोर जात आणि कूळ, म्हणजे जन्मकुळाचा अभिमान, पूर्णपणे निरर्थक असल्याचे घोषित केले गेले, जसे रामानंद यांनी म्हटले:
जाति पांति पूछे नहिं कोई । हरि को भजै सो हरि का होई ॥
“जात-पात कोणी विचारू नये; जो हरीचे भजन करतो, तो हरीचाच होतो.”
सामूहिक गायन: संकीर्तन आणि सत्संग
एकांत, अलिप्त तपस्येऐवजी भक्त संतांनी सामूहिक प्रार्थनागृहे आणि लंगर, म्हणजे सामुदायिक स्वयंपाकघरे, स्थापन केली, जिथे सर्वजण शेजारी बसून जेवत, आणि त्यासोबत कीर्तन परंपरा, जिथे टाळ्यांच्या तालावर आणि एकसुरात नामोच्चाराने सामाजिक अहंकार विरघळत असे.
दिव्य नामाचे सर्वश्रेष्ठत्व
निराकार परब्रह्म, म्हणजे निर्गुण राम, याची उपासना असो, किंवा सगुण कृष्ण, विठ्ठल, शिव किंवा देवी अशा मूर्त रूपांतील भगवंतांची, सर्व संत एका मुद्द्यावर सहमत होते. कलियुगात, साध्या, प्रेमळ स्मरणाचे, म्हणजे नामाचे, दिव्य नाम हेच मुक्तीचे परम आणि स्वयंपूर्ण वाहन आहे.
आधुनिक भारतावरील चिरस्थायी प्रभाव
भक्ती आंदोलनाचा वारसा समकालीन भारतीय लोकशाही, साहित्य, संगीत आणि नीतिमत्तेचा जिवंत पाया आहे. प्रत्येक प्रमुख भारतीय भाषा आपल्या भक्ती साहित्याला आपल्या काव्य आणि गद्याचा सुवर्ण अभिजात पाया मानते. १९व्या आणि २०व्या शतकात ज्योतिराव फुले, डॉ. बी. आर. आंबेडकर आणि महात्मा गांधी यांसारख्या समाजसुधारकांनी आपल्या समता आणि मानवी प्रतिष्ठेच्या तत्त्वज्ञानाचा मूळ शोध कबीर, तुकाराम, चोखामेळा आणि रविदास यांच्यापर्यंत लावला; गांधींनी नरसिंह मेहतांचे ‘वैष्णव जन तो’ हे आपली दैनंदिन सकाळची प्रार्थना म्हणून स्वीकारले. कर्नाटकी आणि हिंदुस्तानी ही अभिजात संगीत प्रकार, तसेच ठुमरी, दादरा, अभंग आणि कीर्तन यांसारखे अर्ध-अभिजात प्रकार आजही मोठ्या प्रमाणात भक्तिरचनांनीच भरलेले आहेत.
तुम्हाला माहीत आहे का?
स्त्री संतांची अथांग मांदियाळी
भक्ती चळवळीने जनाबाई, सोयराबाई, मुक्ताबाई, कान्होपात्रा, आंडाल आणि मीराबाईंसारख्या थोर कवयित्रींना आत्मअभिव्यक्तीचे पूर्ण स्वातंत्र्य दिले.
संविधानाची आध्यात्मिक पाळेमुळे
भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी संत कबीर आणि संत चोखामेळा यांना आपले वैचारिक गुरू मानले, ज्यांच्या समतेच्या विचारांची छाप संविधानावर दिसते.
वारीची जागतिक कीर्ती
युनेस्को आणि जगभरातील समाजशास्त्रज्ञांनी पंढरपूरच्या आषाढी वारीला जगातील सर्वात प्राचीन, शांततापूर्ण आणि समतावादी लोकयात्रा म्हणून मान्यता दिली आहे.
Vitthal
हिंदू धर्म से और
संबंधित शिकवणी
तीच शिकवण, विविध परंपरांमध्ये प्रतिध्वनीत