पंढरपूर वारी

पंढरपूर वारी ही आठशे वर्षांची पायी यात्रा आहे, जी दरवर्षी महाराष्ट्राच्या विविध भागांतून दहा लाखांहून अधिक वारकऱ्यांना, ज्यांना वारकरी म्हणतात, पायी पंढरपूरकडे आकर्षित करते. ज्येष्ठ आणि आषाढ या हिंदू महिन्यांत एकवीस दिवस यात्रेकरू प्राचीन मार्गांवरून सुमारे २५० किलोमीटर चालत विठ्ठलाकडे जातात, आणि यात्रेचा केंद्रीय दिवस असलेल्या आषाढी एकादशीला वेळेत पोहोचतात. पृथ्वीवरील सर्वात मोठ्या स्वयंसंघटित पायी मेळाव्यांपैकी एक, आणि सर्वात प्राचीन, सातत्याने पाळल्या जाणाऱ्या मेळाव्यांपैकी एक, असे तिचे स्थान आहे.

पंढरपूरकडे पायी जाण्याची प्रथा आज ज्यांच्याशी ती सर्वाधिक जोडली जाते त्या संतांच्याही आधीची आहे. बाराव्या आणि तेराव्या शतकात, कवी-संत ज्ञानेश्वरांचे वडील विठ्ठलपंत स्वतः वारी करत होते, आणि ज्ञानेश्वर नामदेव आणि जनाबाई या सहसंतांच्या सोबतीने चालले. सतराव्या शतकात देहूचे कवी-संत तुकाराम दरवर्षी न चुकता वारी करत राहिले, आणि त्यांच्या गाथेत लिहितात की पंढरीचे यात्रेकरू हरीच्या नामाशिवाय दुसरे काही वाहात नाहीत. १६८५ मध्ये तुकारामांचे धाकटे पुत्र नारायण महाराज वडिलांच्या रुपेरी पादुका, म्हणजे पादत्राणे, त्यांच्या जागी पंढरपूरला नेण्याची प्रथा सुरू केली, आणि आळंदीहून ज्ञानेश्वरांच्या पादुकांची समांतर मिरवणूक त्यानंतर सुरू झाली. १८२० च्या दशकात, ग्वाल्हेरच्या शिंदे राज्यकर्त्यांचे दरबारी आणि ज्ञानेश्वरांचे निष्ठावान अनुयायी हैबतरावबाबा आर्फळकर यांनी आळंदीच्या मिरवणुकीला आज टिकून असलेल्या शिस्तबद्ध रूपात संघटित केले: पादुका पालखीत ठेवल्या जातात, त्यांच्यासोबत घोडा असतो, आणि यात्रेकरू दिंड्या नावाच्या कूचगटांत विभागले जातात. तुकाराम पालखी, म्हणजे ही पालखी मिरवणूक, याच रचनेचा अवलंब लवकरच देहूत करते.

दोन्ही मोठ्या मिरवणुकांपैकी प्रत्येक, एक देहूहून तुकारामांच्या पादुका घेऊन आणि एक आळंदीहून ज्ञानेश्वरांच्या पादुका घेऊन, प्रत्येकी आपली भूमिका असलेल्या शेकडो दिंड्यांनी बनलेली असते. ध्वजधारी पुढे चालतात आणि त्रिकोणी भगवे झेंडे धरतात. वीणेकरी संपूर्ण चालीत चार तारांच्या वाद्यावर अखंड स्वर ठेवतो, जो कधीही मूक होऊ नये अशी परंपरा सांगते. टाळकरी दोन समोरासमोरच्या रांगांत चालतात आणि ज्ञानोबा-माऊली-तुकाराम असा जयघोष करतात, तर मृदंगवादक दुहेरी मृदंगाने चाल राखतात, आणि स्त्रिया डोक्यावर ताज्या तुळशीची रोपे घेऊन चालतात. दोन पालख्या सासवड, जेजुरी आणि फलटण, तसेच पुणे, बारामती आणि इंदापूर यांसारख्या गावांमधून वेगवेगळ्या मार्गांनी जातात, आणि पंढरपूरपासून काही किलोमीटरवरील वाखरी गावात भेटून अंतिम वाटचाल एकत्र करतात.

वारीतील सर्वात भारलेल्या क्षणांपैकी एक म्हणजे रिंगण, ज्यात संताची अदृश्य उपस्थिती वाहते असे मानला जाणारा बिनस्वारीचा घोडा मोकळ्या मैदानात एकत्र जमलेल्या यात्रेकरूंनी बनवलेल्या मोठ्या वर्तुळाभोवती एकटा धावतो. घोडा आपली फेरी पूर्ण करताच भाविक पुढे धावून त्याच्या टापांनी उडालेली धूळ गोळा करतात आणि ती डोळ्यांना आणि कपाळाला लावतात. मार्गावर रिंगण वेगवेगळ्या रूपांत होते: लोणंद आणि वेळापूरसारख्या मोकळ्या मैदानांत रुंद गोलाकार रिंगण, जयघोषांच्या गर्दीमधून सरळ रांगेत धावणारे अरुंद रेषीय रिंगण, आणि तरुण यात्रेकरूंनी त्याच भावनेने केलेल्या लहान धावा.

विद्वान आणि यात्रेकरू दोघांनाही वारीकडे आकर्षित करते ते तिचे अंतर नव्हे, तर वाटेत सामाजिक दर्जाचे काय होते ते. वाटेवर कोणालाही जात, संपत्ती किंवा पदवी यांनी संबोधले जात नाही; प्रत्येक यात्रेकरू, तो इतर ठिकाणी कोण असला तरी, इतर प्रत्येकाकडून “माऊली”, म्हणजे आई, असे संबोधला जातो. २५० किलोमीटरच्या संपूर्ण मार्गावरील गावकरी न सांगता वाटेवरील वारकऱ्यांसाठी मोफत स्वयंपाकघरे, पाणपोया आणि विश्रांतिस्थाने उभारतात, सेवेची संधी हीच स्वतः बक्षीस मानून, खालच्या दर्जाला दिलेल्या दानासारखी नव्हे. वर्षातील तीन आठवडे, या प्रदेशात इतरत्र टिकून असलेले जाती आणि वर्गभेद या एकाच रस्त्यावर बाजूला ठेवले जातात, आणि अनेक वारकरी हा अनुभव वाटेच्या स्वतःपेक्षाही चिरस्थायी, यात्रेची सर्वात खोल शिकवण मानतात.

दोन्ही पालख्या आषाढी एकादशीच्या पहाटे चंद्रभागेच्या तीरावर पोहोचतात, जिथे वारकरी पंढरपूरमध्ये प्रवेश करून विठ्ठल दर्शन घेण्यापूर्वी स्नान करतात; अनेक वारकरी आणि त्यांच्या आधीच्या पिढ्या पिढ्यान्पिढ्या चालून पूर्ण करत आलेली ही यात्रा आहे.