पंढरपूर

महाराष्ट्रातील सोलापूर जिल्ह्यात पवित्र चंद्रभागा नदीच्या अर्धचंद्राकृती तीरावर शांतपणे उभे असलेले पंढरपूरचे श्री विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर भूवैकुंठ, म्हणजे पृथ्वीवर थेट प्रकट झालेले स्वर्ग, म्हणून पूज्य मानले जाते. आठ शतकांहून अधिक काळ ही भूमी समतावादी वारकरी भक्ती चळवळीचे जिवंत हृदय राहिली आहे; ज्ञानोबा आणि तुकारामांची नावे गात वाटेत अनवाणी चालणारे लाखो वारकरी येथे येतात.

मंदिराची स्थापनेची कथा स्कंद पुराणाच्या उत्तर संहितेतील पांडुरंग माहात्म्यात, अध्याय १ ते १२, सुमारे आठशे तेरा श्लोकांत नोंदलेली आहे. ज्या मंदिर-परंपरांत देव दैत्याचा वध करण्यासाठी अवतरतात, त्यापेक्षा वेगळे, येथे श्रीकृष्ण केवळ भक्त पुंडलिकाची निखळ भक्ती पाहण्याच्या ओढीने पंढरपूरला आले. पुंडलिक आपल्या वृद्ध माता-पित्यांचे पाय धूत असताना भगवान त्याच्या दारी आले. या पितृसेवेत व्यत्यय न आणता, विश्वेश्वरालाही न थांबवता, पुंडलिकाने दारातून लाल मातीची एक वीट बाहेर फेकली आणि त्यावर उभे राहून प्रतीक्षा करण्यास सांगितले, जोपर्यंत आई-वडील विसावत नाहीत. अशा निरपेक्ष भक्तीने प्रभावित होऊन विठ्ठल कमरेवर हात ठेवून त्या विटेवर उभे राहिले; परंपरा सांगते की तेव्हापासून अठ्ठावीस युगांपासून ते तेथेच उभे राहून पुंडलिकाच्या आध्यात्मिक वंशजांवर कृपा वर्षाव करत आहेत.

भगवान पांडुरंगांची काळ्या बेसाल्ट दगडातील मूर्ती प्रत्येक तपशिलात अर्थ धारण करते. त्यांचे हात कमरेवर ठेवलेले आहेत, जे दर्शवते की जे भगवानांना शरण जातात त्यांच्यासाठी संसाराचा खवळलेला सागर केवळ कमरेपर्यंतच पोहोचतो. ते उंच, शंकुसारखा मुकुट धारण करतात ज्यावर पवित्र शिवलिंग आहे; हा तपशील वारकरी परंपरा शिव आणि विष्णू यांच्या मूलभूत ऐक्याचा, हरिहर अभेदाचा, साक्ष म्हणून वाचते. तुळशीच्या माळा आणि रेशमी पीतांबर या रूपाला पूर्ण करतात; भाविक या रूपाला केवळ माउली, म्हणजे माता, म्हणतात, जी दूरस्थ वैभवाऐवजी उबदारपणा पसरवते.

अशा काळात जेव्हा कर्मठपणा संपूर्ण वर्गांना गर्भगृहाच्या आतील भागापासून दूर ठेवत असे, तेव्हा पंढरपूरने पदस्पर्श दर्शन, म्हणजे भगवानांच्या चरणांना थेट स्पर्श करण्याची प्रथा, आपले वैशिष्ट्य म्हणून स्थापन केली. प्रत्येक यात्रेकरू, जात, लिंग किंवा संपत्ती कोणतीही असो, गर्भगृहात प्रवेश करू शकतो, विठ्ठलांच्या चरणांवर कपाळ टेकवू शकतो आणि मूर्तीला थेट आलिंगन देऊ शकतो. या एका प्रथेने वारकरी परंपरेसाठी देवाला मध्यस्थांमार्फतच पोहोचता येणाऱ्या दूरच्या सम्राटाऐवजी यात्रेचा मार्ग चालण्यास तयार असलेल्या प्रत्येकाला सहज लाभणारी आई बनवले.

मंदिराच्या मुख्य पूर्व प्रवेशद्वारावर नामदेव पायरी आहे, जी तिची पहिली पायरी आहे. इ.स. १३५० मध्ये संत-कवी संत नामदेव यांनी आपला देह याच उंबरठ्याखाली समाधिस्थ करण्याची विनंती केली, जेणेकरून जोपर्यंत यात्रेकरू येत राहतील तोपर्यंत आत प्रवेश करणाऱ्या प्रत्येक भक्ताच्या पायांची धूळ त्यांच्यावर पडत राहील. आजही प्रत्येक वारकरी ही पायरी स्पर्श करतो आणि ओलांडण्यापूर्वी नमस्कार करतो; त्या एकाच कृतीत नामदेवांनी ज्या नम्रतेसाठी स्मरले जावे अशी इच्छा केली होती, ती नम्रता पुढे नेली जाते.

मुख्य गर्भगृहाच्या पलीकडे पंढरपूरमधील इतर अनेक स्थळांचे यात्रेत स्वतःचे स्थान आहे. रुक्मिणी माता मंदिरात विठ्ठलांच्या पत्नीसाठी स्वतंत्र गर्भगृह आहे, जेथे कौटुंबिक सौहार्दाच्या आशीर्वादासाठी विशेषतः प्रार्थना केली जाते. चंद्रभागा घाट, ज्याच्या समोर मंदिर उभे आहे तो अर्धचंद्राकृती नदीकाठ, येथे यात्रेकरू विधिवत स्नान करतात आणि वाळवंटात वाळवंटी कीर्तन गातात. नदीकाठावरील एक शिवलिंग मंदिर पुंडलिकाच्या भक्तीच्या संस्थापक कृतीचा सन्मान करते. सुमारे दोन किलोमीटर दक्षिणेस गोपाळपूर मंदिर उभे आहे, जेथे श्रीकृष्णांनी गवळ्यांसोबत भोजन केल्याची स्मृती जपली जाते; आज तेथे दही आणि मसाल्यांत मिसळलेल्या भाजलेल्या तांदळाच्या काला या प्रसादाच्या अर्पणातून ती स्मृती साजरी होते.

वर्षाच्या चार वार्षिक यात्रा-काळांत, प्रत्येकाला वारी म्हटले जाते, मंदिराला भक्तीचा सर्वात मोठा ओघ लाभतो. आषाढी एकादशी, जून किंवा जुलैमध्ये येणारी, सर्वात मोठी असून ती दीड दशलक्षाहून अधिक पायी चालणाऱ्या यात्रेकरूंना मंदिर-नगरीत आणते. नोव्हेंबरमधील कार्तिकी एकादशी कापणीचा आणि चातुर्मासाच्या समाप्तीचा, म्हणजे चार पवित्र विश्रांती-महिन्यांच्या समाप्तीचा, सोहळा आहे. जानेवारी किंवा फेब्रुवारीमधील माघी एकादशी अधिक शांतपणे पाळली जाते, ती नामस्मरण आणि शास्त्राभ्यासावर केंद्रित असते. मार्च किंवा एप्रिलमधील चैत्री एकादशी प्रार्थनेने नववर्षाचे स्वागत करते. या चारही काळांत तीच वीटेवर उभी असलेली मूर्ती कोण येतो किंवा किती दूरवरून पायी चालत येतो याची पर्वा न करता तोच अखंड स्वागत स्वीकारते.

विठ्ठलांची अनेक नावे पिढ्यान्पिढ्या भाविकांनी त्यांना कसे समजून घेतले याचा एक-एक अंश जपतात. पांडुरंग, "शुभ्र", आणि विठोबा किंवा विठू माउली, म्हणजे माता विठू, ही नावे पंढरीनाथ, म्हणजे पंढरीचे स्वामी, या नावाशेजारी उभी आहेत; पंढरी हे जुने नाव आहे. तेराव्या आणि चौदाव्या शतकातील ज्ञानेश्वर व नामदेवांपासून ते सोळाव्या आणि सतराव्या शतकातील एकनाथ व तुकारामांपर्यंत वारकरी कवी-संतांनी या नावांवर आधारित हजारो अभंग, म्हणजे भक्तिगीते, रचले; आणि आजही त्या संतांनी ज्या वाटांवरून त्याच वीटेवर उभ्या असलेल्या मूर्तीकडे चालत जाताना कूच केले, त्याच वाटांवर चालणारे यात्रेकरू ती अभंगे गातात.