ପଣ୍ଢରପୁର

ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ସୋଲାପୁର ଜିଲ୍ଲାରେ ପବିତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ନଦୀର ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକୃତି କୂଳରେ ଶାନ୍ତିରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ଶ୍ରୀ ବିଠ୍ଠଲ-ରୁକ୍ମିଣୀ ମନ୍ଦିର ପଣ୍ଢରପୁରକୁ ଭୂବୈକୁଣ୍ଠ, ଅର୍ଥାତ୍ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରକଟିତ ସ୍ୱର୍ଗ ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଏ। ଆଠ ଶହରୁ ଅଧିକ ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଭୂମି ସମତାମୂଳକ ବାରକରୀ ଭକ୍ତି ଆନ୍ଦୋଳନର ଜୀବନ୍ତ କେନ୍ଦ୍ର ହୋଇ ରହିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନଦେବ ଓ ତୁକାରାମଙ୍କ ନାମ ଗାଇ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଖାଲି ପାଦ ଯାତ୍ରୀ, ବାରକରୀମାନେ, ପଥରେ ଚାଲନ୍ତି।

ଦେବାଳୟର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଆଖ୍ୟାନ ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣର ଉତ୍ତର ସଂହିତାର ପାଣ୍ଡୁରଙ୍ଗ ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ, ପ୍ରଥମ ଠାରୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପ୍ରାୟ ଆଠ ଶହ ତେର ଶ୍ଳୋକରେ ଲିପିବଦ୍ଧ। ଅନ୍ୟ ଦେବାଳୟ ପରମ୍ପରା ପରି, ଯେଉଁଥିରେ ଦେବତା ଦାନବ ବିନାଶ କରିବାକୁ ଅବତରଣ କରନ୍ତି, ଏଠାରେ କୃଷ୍ଣ ଭକ୍ତ ପୁଣ୍ଡଳୀକଙ୍କ ପବିତ୍ର ଭକ୍ତି ଦେଖିବା ପାଇଁ କେବଳ ଗଭୀର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ପଣ୍ଢରପୁର ଆସିଥିଲେ। ପୁଣ୍ଡଳୀକ ନିଜ ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତାଙ୍କ ପାଦ ଧୋଉଥିଲେ ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ପିତୃସେବା କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ଅନିଚ୍ଛୁକ ହୋଇ, ପୁଣ୍ଡଳୀକ ଦ୍ୱାରଠାରୁ ଏକ ଲାଲ ମାଟିର ଇଟା ଫିଙ୍ଗି ଭଗବାନଙ୍କୁ ସେଠାରେ ଛିଡ଼ା ହୋଇ ପିତାମାତା ବିଶ୍ରାମ ନ ନେଇଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରିବାକୁ କହିଲେ। ଏହି ନିଷ୍କଳଙ୍କ ସେବାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ବିଠ୍ଠଲ ଦୁଇ ହାତ କଟି ଉପରେ ରଖି ସେହି ଇଟା ଉପରେ ପାଦ ରଖିଲେ, ଏବଂ ପରମ୍ପରା କହେ ଯେ ସେଦିନ ଠାରୁ ପୁଣ୍ଡଳୀକଙ୍କ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ଉପରେ କୃପା ବର୍ଷଣ କରିବା ପାଇଁ ସେ ଅଠାଇଶ ଯୁଗ ଧରି ସେଠାରେ ରହିଛନ୍ତି।

ଭଗବାନ ପାଣ୍ଡୁରଙ୍ଗଙ୍କର କୃଷ୍ଣ ପ୍ରସ୍ତରର ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିବରଣୀରେ ଅର୍ଥ ବହନ କରେ। ତାଙ୍କ ହାତ କଟି ଉପରେ ରହିଛି, ଯାହା ସୂଚାଏ ଯେ ସଂସାରର ଉତ୍ତାଳ ସମୁଦ୍ର ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କେବଳ କଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଚ୍ଚ ହୁଏ ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କରନ୍ତି। ସେ ଏକ ଲମ୍ବା, ଶଙ୍କୁ ଆକୃତିର ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧନ୍ତି ଯାହାରେ ପବିତ୍ର ଶିବଲିଙ୍ଗ ଅଛି, ଯାହାକୁ ବାରକରୀ ପରମ୍ପରା ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିହିତ ଐକ୍ୟର ସାକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ପଢ଼େ, ହରିହର ଅଭେଦ। ତୁଳସୀ ମାଳା ଓ ରେଶମୀ ପୀତାମ୍ବର ଏହି ରୂପକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଭକ୍ତମାନେ କେବଳ ମାଉଲୀ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି, ଅର୍ଥାତ୍ ମାତା, ଯିଏ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ମହିମା ନୁହେଁ, ବରଂ ଉଷ୍ମତା ବିକିରଣ କରେ।

ଏପରି ଏକ ଯୁଗରେ ଯେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ଗର୍ଭଗୃହର ଭିତର ଅଂଶରୁ ସମଗ୍ର ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଲଗାଯାଉଥିଲା, ପଣ୍ଢରପୁର ପାଦସ୍ପର୍ଶ ଦର୍ଶନ, ଅର୍ଥାତ୍ ଭଗବାନଙ୍କ ଚରଣର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସ୍ପର୍ଶ, ନିଜର ପରିଭାଷାମୂଳକ ପରମ୍ପରା ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲା। ଜାତି, ଲିଙ୍ଗ ବା ସମ୍ପତ୍ତି ନିର୍ବିଶେଷରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯାତ୍ରୀ ଗର୍ଭଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ବିଠ୍ଠଲଙ୍କ ଚରଣରେ ଲଲାଟ ରଖି, ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିପାରନ୍ତି। ଏହି ଏକ ପରମ୍ପରା ବାରକରୀ ଧାରା ପାଇଁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଆଭାସ ହେଉଥିବା ଦୂର ରାଜା ରୂପରୁ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପଥରେ ଚାଲିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଯେ କେହି ପହଞ୍ଚିପାରୁଥିବା ସୁଲଭ ମାତା ରୂପରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କଲା।

ମନ୍ଦିରର ମୁଖ୍ୟ ପୂର୍ବ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରରେ ନାମଦେବ ପାୟରୀ ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହା ପ୍ରଥମ ସୋପାନ। 1350 ଖ୍ରୀ.ଅ.ରେ ସନ୍ଥ-କବି ସନ୍ଥ ନାମଦେବ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ଅବଶେଷ ଏହି ଦ୍ୱାରଦେଶ ତଳେ ସିଧାସଳଖ ସମାଧିସ୍ଥ କରାଯାଉ, ଯାହାଫଳରେ ଯେଉଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭକ୍ତ କେବେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବେ ସେମାନଙ୍କ ପାଦର ଧୂଳି ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିବ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାତ୍ରୀମାନେ ଆସିବେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାରକରୀ ଏବେ ବି ଏହି ସୋପାନକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ପାର ହେବା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି, ସେହି ଏକ ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗୀ ମାଧ୍ୟମରେ ନାମଦେବ ଯେଉଁ ନମ୍ରତାକୁ ସ୍ମରଣୀୟ ହେବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ, ତାହା ବହନ କରନ୍ତି।

ମୁଖ୍ୟ ଗର୍ଭଗୃହ ବ୍ୟତୀତ, ପଣ୍ଢରପୁର ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ସ୍ଥାନ ଯାତ୍ରାରେ ନିଜର ସ୍ଥାନ ରଖେ। ରୁକ୍ମିଣୀ ମାତା ମନ୍ଦିର ବିଠ୍ଠଲଙ୍କ ସହଧର୍ମିଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥକ ଗର୍ଭଗୃହ ରଖେ, ଯାହା ବିଶେଷ ଭାବେ ପାରିବାରିକ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଖୋଜାଯାଏ। ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଘାଟ, ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖସ୍ଥ ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକୃତି ନଦୀ କୂଳ, ଯେଉଁଠାରେ ଯାତ୍ରୀମାନେ ରୀତି ସ୍ନାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହାର ବାଲିରେ ବାଲବନ୍ତୀ କୀର୍ତ୍ତନ ଗାନ କରନ୍ତି। ନଦୀ କୂଳରେ ଥିବା ଏକ ଶିବଲିଙ୍ଗ ମନ୍ଦିର ପୁଣ୍ଡଳୀକଙ୍କ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଭକ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମ୍ମାନ ଦିଏ। ପ୍ରାୟ ଦୁଇ କିଲୋମିଟର ଦକ୍ଷିଣରେ ଗୋପାଳପୁର ମନ୍ଦିର ଏକ ସ୍ଥାନ ଚିହ୍ନିତ କରେ ଯେଉଁଠାରେ କୃଷ୍ଣ ଗୋପାଳଙ୍କ ସହିତ ଭୋଜନ ବାଂଟିଥିଲେ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଯାହା ଆଜି ଦହି ଓ ମସଲା ସହିତ ମିଶା ଭଜା ଚାଉଳ କାଲା ଅର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ମନ୍ଦିର ବାର୍ଷିକ ଚାରି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଭକ୍ତିର ସର୍ବାଧିକ ଜୁଆର ଦେଖେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯାତ୍ରାକୁ ବାରୀ କୁହାଯାଏ। ଆଷାଢ଼ୀ ଏକାଦଶୀ, ଜୁନ କିମ୍ବା ଜୁଲାଇରେ ପଡ଼େ, ସବୁଠାରୁ ବଡ଼, ଯାହା ଦେଢ଼ ନିୟୁତରୁ ଅଧିକ ପଦଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ତୀର୍ଥ ନଗରକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ। କାର୍ତ୍ତିକୀ ଏକାଦଶୀ ନଭେମ୍ବରରେ ଅମଳ ଓ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ଚାରି ପବିତ୍ର ବର୍ଷା ଧ୍ୟାନ ମାସର ସମାପ୍ତି ଚିହ୍ନିତ କରେ। ମାଘୀ ଏକାଦଶୀ ଜାନୁଆରୀ କିମ୍ବା ଫେବୃଆରୀରେ ଅଧିକ ନୀରବ ଭାବେ ପାଳିତ ହୁଏ, ଯାହା ଭଜନ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ। ଚୈତ୍ରୀ ଏକାଦଶୀ ମାର୍ଚ୍ଚ କିମ୍ବା ଏପ୍ରିଲରେ ପ୍ରାର୍ଥନା ସହ ନୂତନ ବର୍ଷକୁ ସ୍ୱାଗତ କରେ। ଏହି ଚାରିଟି ଯାତ୍ରାରେ, ସମାନ ଇଟା-ଆଧାରିତ ମୂର୍ତ୍ତି ଆସୁଥିବା ଲୋକ ବା ସେମାନେ କେଉଁଠାରୁ କେତେ ଦୂରରୁ ପଦବ୍ରଜେ ଆସିଛନ୍ତି ତାହା ଖାତିର ନ କରି, ସମାନ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସ୍ୱାଗତ ପାଆନ୍ତି।

ବିଠ୍ଠଲଙ୍କ ଅନେକ ନାମ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଭକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କୁ କିପରି ବୁଝିଥିଲେ ତାହାର ଏକ ଖଣ୍ଡ ସଂରକ୍ଷଣ କରେ। ପାଣ୍ଡୁରଙ୍ଗ, ଅର୍ଥାତ୍ “ଶୁଭ୍ର ବର୍ଣ୍ଣ”, ଓ ବିଠୋବା କିମ୍ବା ବିଠୁ ମାଉଲୀ, ଅର୍ଥାତ୍ ମାତା ବିଠୁ, ପଣ୍ଢରୀନାଥ, ଅର୍ଥାତ୍ ପଣ୍ଢରୀର ପ୍ରଭୁ, ଯାହା ନଗରର ପୁରାତନ ନାମ, ସଙ୍ଗେ ରହିଛନ୍ତି। ତ୍ରୟୋଦଶ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଜ୍ଞାନଦେବ ଓ ନାମଦେବଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଷୋଡ଼ଶ ଓ ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକନାଥ ଓ ତୁକାରାମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାରକରୀ କବି-ସନ୍ଥମାନେ ଏହି ନାମମାନଙ୍କୁ ଭିତ୍ତି କରି ହଜାର ହଜାର ଅଭଙ୍ଗ, ଭକ୍ତିମୂଳକ ପଦ, ରଚନା କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ରଚନା ଆଜି ବି ସେହି ପଥଗୁଡ଼ିକରେ ଚାଲୁଥିବା ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗାଯାଉଛି, ଯେଉଁ ପଥରେ ସେହି ସନ୍ଥମାନେ ସେହି ଇଟା-ଆଧାରିତ ମୂର୍ତ୍ତି ଆଡ଼କୁ ଚାଲିଥିଲେ।