પંઢરપુર

મહારાષ્ટ્રના સોલાપુર જિલ્લામાં પવિત્ર ચંદ્રભાગા નદીના અર્ધચંદ્રાકાર કાંઠે શાંતિથી ઊભેલું પંઢરપુરનું શ્રી વિઠ્ઠલ-રુક્મિણી મંદિર ભુવૈકુંઠ, એટલે પૃથ્વી પર સાક્ષાત પ્રગટ થયેલા વૈકુંઠ તરીકે પૂજાય છે. આઠ સદીથી વધુ સમયથી આ ભૂમિ સમતાવાદી વારકરી ભક્તિ આંદોલનનું જીવંત હૃદય રહી છે, જે જ્ઞાનોબા અને તુકારામનાં નામ ગાતા ગાતા લાખો ખુલ્લા પગના યાત્રિકો, વારકરીઓને આકર્ષે છે.

મંદિરની સ્થાપક કથા સ્કંદ પુરાણના ઉત્તર સંહિતાના પાંડુરંગ માહાત્મ્યમાં નોંધાયેલી છે, જેમાં બાર અધ્યાય અને લગભગ ૮૧૩ શ્લોક છે. જે મંદિર-પરંપરાઓમાં ભગવાન કોઈ રાક્ષસનો વધ કરવા ઊતરે છે, તેનાથી વિપરીત, શ્રી કૃષ્ણ ભક્ત પુંડલિકની શુદ્ધ ભક્તિ જોવાની અતિશય ઝંખનાથી પંઢરપુર આવ્યા. જ્યારે ભગવાન તેમના દ્વારે પહોંચ્યા ત્યારે પુંડલિક પોતાના વૃદ્ધ માતાપિતાના પગ ધોવામાં તલ્લીન હતા. બ્રહ્માંડના સ્વામી માટે પણ આ પિતૃસેવા અટકાવવા ન માગતા પુંડલિકે લાલ માટીની એક ઈંટ દરવાજાની બહાર ફેંકી અને કહ્યું કે તેઓ માતાપિતા વિશ્રામ કરે ત્યાં સુધી ત્યાં ઊભા રહીને રાહ જુએ. આવી નિઃસ્વાર્થ ભક્તિથી દ્રવિત થઈને વિઠ્ઠલે કમર પર હાથ રાખ્યા અને એ ઈંટ પર પગ મૂક્યો, અને પરંપરા માને છે કે ત્યારથી તેઓ અઠ્ઠાવીસ યુગો સુધી પુંડલિકના આધ્યાત્મિક સંતાનો પર કૃપા વરસાવવા એ જ ઈંટ પર ઊભા છે.

ભગવાન પાંડુરંગની કાળા બેસાલ્ટ પથ્થરની મૂર્તિનો પ્રત્યેક વિગત અર્થ ધરાવે છે. તેમના હાથ કમર પર રહે છે, જે સમજાવે છે કે જેઓ તેમને શરણાગત થાય છે તેમના માટે સંસારનો ઉછળતો સાગર કમર સુધીથી વધુ ઊંચો નથી. તેમણે ઊંચો, શંકુ આકારનો મુગટ ધારણ કર્યો છે, જેના પર પવિત્ર શિવલિંગ છે; વારકરી પરંપરા આ વિગતને શિવ અને વિષ્ણુની અંતર્ગત એકતા, હરિહર અભેદનો પુરાવો ગણે છે. તુલસીની માળાઓ અને રેશમી પીતાંબર એ સ્વરૂપને પૂર્ણ કરે છે, જે ભક્તો દૂરની ભવ્યતાને બદલે હૂંફ ફેલાવતી માઉલી, એટલે માતા, તરીકે ઓળખે છે.

જ્યારે રૂઢિચુસ્તતા સમગ્ર વર્ગોને ગર્ભગૃહના આંતરિક ભાગથી દૂર રાખતી હતી, ત્યારે પંઢરપુરે પાદસ્પર્શ દર્શનને, એટલે ભગવાનના ચરણોનો સીધો સ્પર્શ, પોતાની વિશિષ્ટ પ્રથા તરીકે સ્થાપી. જાતિ, લિંગ કે સંપત્તિને ધ્યાનમાં લીધા વિના દરેક યાત્રિક ગર્ભગૃહમાં પ્રવેશી શકે છે, વિઠ્ઠલના ચરણોમાં કપાળ ટેકવી શકે છે, અને મૂર્તિને સીધી આલિંગન આપી શકે છે. આ એક પ્રથાએ વારકરી પરંપરા માટે ભગવાનને, જેમની પાસે માત્ર મધ્યસ્થીઓ મારફતે જ પહોંચી શકાય, એવા દૂરના રાજવીમાંથી, યાત્રાના માર્ગે ચાલવા તૈયાર કોઈ પણ વ્યક્તિ પહોંચી શકે એવી સુલભ માતામાં પરિવર્તિત કર્યા.

મંદિરના મુખ્ય પૂર્વ પ્રવેશદ્વારે, તેના સૌથી પહેલા પગથિયાને નામદેવ પાયરી કહેવામાં આવે છે. ૧૩૫૦ ઈસ્વીમાં સંત-કવિ સંત નામદેવે પોતાના અવશેષો આ ઉંબરા નીચે સીધા દફનાવવાની વિનંતી કરી, જેથી જ્યાં સુધી યાત્રિકો આવતા રહે ત્યાં સુધી દરેક ભક્તના ચરણોની ધૂળ તેમના પર પડતી રહે. આજે પણ દરેક વારકરી આ પગથિયાને સ્પર્શ કરે છે અને તેને ઓળંગતાં પહેલાં નમે છે, એ એક ભાવભરી ક્રિયામાં નામદેવની એ જ નમ્રતા આગળ ધપાવે છે, જેને સ્મરાવવાની તેમણે ઇચ્છા રાખી હતી.

મુખ્ય ગર્ભગૃહ ઉપરાંત પંઢરપુરનાં અન્ય કેટલાંક સ્થળો પણ યાત્રામાં પોતાનું સ્થાન ધરાવે છે. રુક્મિણી માતા મંદિરમાં વિઠ્ઠલનાં પત્ની માટે અલગ ગર્ભગૃહ છે, જ્યાં ખાસ કરીને ગૃહ-સુમેળના આશીર્વાદ માટે પ્રાર્થના થાય છે. ચંદ્રભાગા ઘાટ, જે અર્ધચંદ્રાકાર નદીકાંઠો મંદિર સામે છે, ત્યાં યાત્રિકો પવિત્ર સ્નાન કરે છે અને તેની રેતી પર વાળવંતી કીર્તન ગાય છે. નદીકાંઠા પરનું એક શિવલિંગ મંદિર પુંડલિકના ભક્તિના સ્થાપક કાર્યનું સન્માન કરે છે. લગભગ ૨ કિલોમીટર દક્ષિણે ગોપાલપુર મંદિર એ સ્થાન ચિહ્નિત કરે છે, જ્યાં કૃષ્ણ ગોવાળો સાથે ભોજન વહેંચ્યું હોવાનું સ્મરાય છે, અને આજે તેની સ્મૃતિમાં દહીં અને મસાલા ભેળવેલા શેકેલા ચોખા, કાલા, અર્પણ થાય છે.

મંદિર વર્ષના ચાર વાર્ષિક યાત્રા-ગાળામાં, દરેક વારી તરીકે ઓળખાતા, ભક્તિના સૌથી મોટા ઉછાળા જુએ છે. આષાઢી એકાદશી, જે જૂન કે જુલાઈમાં આવે છે, તે સૌથી મોટી છે, જે દોઢ મિલિયનથી વધુ ચાલતા યાત્રિકોને મંદિર-નગરમાં ખેંચી લાવે છે. નવેમ્બરમાં આવતી કાર્તિકી એકાદશી લણણી અને ચાતુર્માસના અંતને ચિહ્નિત કરે છે, જે ચાર પવિત્ર ચોમાસી વ્રતના મહિનાઓ છે. જાન્યુઆરી કે ફેબ્રુઆરીમાં આવતી માઘી એકાદશી વધુ શાંતિથી ઊજવાય છે, જે ભજન અને શાસ્ત્રાભ્યાસ પર કેન્દ્રિત છે. માર્ચ કે એપ્રિલમાં આવતી ચૈત્રી એકાદશી પ્રાર્થના સાથે નવા વર્ષનું સ્વાગત કરે છે. ચારેયમાં એ જ ઈંટ પર ઊભેલી મૂર્તિ એ જ અખંડ સ્વાગત પામે છે, ભલે કોણ આવે કે તે કેટલે દૂરથી ચાલીને આવ્યા હોય.

વિઠ્ઠલનાં અનેક નામોમાં પેઢી દર પેઢી ભક્તોએ તેમને કેવી રીતે સમજ્યા તેનો અંશ સચવાયેલો છે. પાંડુરંગ, એટલે "શ્વેત", અને વિઠોબા અથવા વિઠ્ઠુ માઉલી, એટલે માતા વિઠ્ઠુ, તેમજ પંઢરીનાથ, એટલે પંઢરીના સ્વામી, જે નગરનું જૂનું નામ છે, એ બધાં સાથે સચવાયાં છે. ૧૩મી અને ૧૪મી સદીના જ્ઞાનેશ્વર અને નામદેવથી લઈને ૧૬મી તથા ૧૭મી સદીના એકનાથ અને તુકારામ સુધીના વારકરી કવિ-સંતોએ આ નામોની આસપાસ હજારો અભંગ, એટલે ભક્તિ-પદો, રચ્યાં, અને તેમની એ રચનાઓ આજે પણ એ જ ઈંટ પર ઊભેલા એ જ સ્વરૂપ તરફ જતા માર્ગો પર ચાલતા યાત્રિકો દ્વારા ગાવામાં આવે છે.