પંઢરપુર વારી

પંઢરપુર વારી એ આઠસો વર્ષ જૂની પગપાળા યાત્રા છે, જે દર વર્ષે મહારાષ્ટ્રના ખૂણેખૂણેથી દસ લાખથી વધુ ભક્તોને, જેમને વારકરી કહેવામાં આવે છે, પંઢરપુર નગર સુધી પગે ચાલીને લઈ જાય છે. હિંદુ મહિનાઓ જ્યેષ્ઠ અને આષાઢ દરમિયાન એકવીસ દિવસ સુધી યાત્રાળુઓ પ્રાચીન માર્ગો પર લગભગ ૨૫૦ કિલોમીટર ચાલીને ભગવાન વિઠ્ઠલ તરફ જાય છે, અને યાત્રાના કેન્દ્રીય દિવસ આષાઢી એકાદશી સુધીમાં પહોંચે છે. તેને પૃથ્વી પરના સૌથી મોટા સ્વયં-સંચાલિત પગપાળા મેળાવડાઓમાંનો એક અને સૌથી લાંબા સમયથી સતત ચાલતા મેળાવડાઓમાંનો એક ગણવામાં આવે છે.

પંઢરપુર તરફ પગપાળા જવાની પ્રથા આજે જેમની સાથે સૌથી વધુ સંકળાયેલી છે તે સંતો કરતાં પણ જૂની છે. બારમી અને તેરમી સદીમાં, કવિ-સંત જ્ઞાનેશ્વરના પિતા વિઠ્ઠલપંત પોતે વારી કરતા, અને જ્ઞાનેશ્વર સાથી સંતો નામદેવ અને જનાબાઈની સંગતમાં તેમાં ચાલ્યા હતા. સત્તરમી સદીમાં, દેહુના કવિ-સંત તુકારામ દર વર્ષે એક પણ ચૂક્યા વિના વારી કરતા, અને પોતાની ગાથામાં લખ્યું કે પંઢરીના યાત્રાળુઓ હરિનું નામ સિવાય કંઈ ઉપાડતા નથી. ૧૬૮૫માં તુકારામના સૌથી નાના પુત્ર નારાયણ મહારાજે પિતાની ચાંદીની પાદુકા, એટલે કે ચંપલ, તેમના સ્થાને પંઢરપુર લઈ જવાની શરૂઆત કરી, અને જ્ઞાનેશ્વર માટે આળંદીથી પણ સમાંતર પાદુકા-સરઘસ શરૂ થયું. ૧૮૨૦ના દાયકામાં, હૈબતરાવબાબા આરફળકર, જે ગ્વાલિયરના સિંધિયા શાસકોના દરબારી હતા અને જ્ઞાનેશ્વરના સમર્પિત અનુયાયી હતા, તેમણે આળંદી સરઘસને આજે જાળવાતા શિસ્તબદ્ધ સ્વરૂપમાં ગોઠવ્યું: પાલખીમાં લઈ જવાતી પાદુકા, તેની સાથે એક ઘોડો, અને યાત્રાળુઓ દિંડી તરીકે ઓળખાતી કૂચ-ટુકડીઓમાં વહેંચાયેલા. આ પાલખી સરઘસ, જેને તુકારામ પાલખી કહેવામાં આવે છે, તેણે થોડા સમય પછી દેહુમાં પણ એ જ રચના અપનાવી.

બંને મહાન સરઘસો, એક દેહુથી તુકારામની પાદુકા સાથે અને બીજું આળંદીથી જ્ઞાનેશ્વરની પાદુકા સાથે, દરેકની પોતાની ભૂમિકાવાળી સેંકડો દિંડીઓથી બનેલાં છે. આગળ ધ્વજધારીઓ ત્રિકોણાકાર કેસરી ધ્વજ લઈને ચાલે છે. એક વીણાવાદક ચાર તારવાળા વાદ્ય પર આખી યાત્રા દરમિયાન અવિરત સૂર ચાલુ રાખે છે, જે પરંપરા મુજબ ક્યારેય મૌન ન થવો જોઈએ. ઝાંઝવાદકો બે સામસામી હારમાં ચાલે છે અને જ્ઞાનેશ્વર તથા તુકારામનાં નામ એકસાથે “જ્ઞાનોબા-માઉલી-તુકારામ” એમ ગાતા જાય છે, જ્યારે ઢોલીઓ બેવડા મુખવાળા મૃદંગથી ગતિ જાળવે છે, અને સ્ત્રીઓ માથા પર તાજા તુલસીના છોડ સંભાળીને ચાલે છે. બે પાલખીઓ સાસવડ, જેજુરી અને ફલટણ, તથા પુણે, બારામતી અને ઇંદાપુર જેવાં નગરો મારફતે જુદા માર્ગે જાય છે, અને અંતિમ પ્રવેશ માટે પંઢરપુરથી થોડા કિલોમીટર દૂર વાખરી ગામે મળે છે.

વારીની સૌથી ભાવસભર ક્ષણોમાંની એક રિંગણ છે, જેમાં અસવાર વિનાનો ઘોડો, જેમાં સંતની અદૃશ્ય હાજરી હોવાની માન્યતા છે, ખુલ્લા મેદાનમાં ભેગા થયેલા યાત્રાળુઓના મોટા કુંડાળાની આસપાસ એકલો દોડે છે. જ્યારે ઘોડો પોતાનો ચક્કર પૂરો કરે છે, ત્યારે ભક્તો દોડીને તેના ખરોથી ઊડેલી ધૂળ એકઠી કરે છે અને આંખો તથા કપાળે લગાડે છે. આ દોડ માર્ગ પર જુદાં સ્વરૂપો લે છે: લોણંદ અને વેળાપુર જેવા ખુલ્લા મેદાનોમાં પહોળું ગોળાકાર રિંગણ, ઉત્સાહિત ભીડ વચ્ચે સીધા કોરિડોર તરીકે દોડાતું સાંકડું રેખીય રિંગણ, અને યુવાન યાત્રાળુઓ એ જ ભાવે દોડાવતા ટૂંકા ધસારા.

વિદ્વાનો અને યાત્રાળુઓ બંનેને વારી તરફ ખેંચે છે તેનું અંતર કરતાં માર્ગ પર સામાજિક દરજ્જાનું શું થાય છે તે વધુ છે. રસ્તા પર કોઈને જાતિ, સંપત્તિ કે પદવીથી સંબોધવામાં આવતું નથી; દરેક યાત્રાળુ, તે બીજે ગમે તે હોય, દરેક બીજા દ્વારા માઉલી, એટલે કે માતા, કહેવાય છે. ૨૫૦ કિલોમીટરના આખા માર્ગ પર ગામલોકો કોઈ કહ્યા વિના પસાર થતા વારકરીઓ માટે મફત રસોડાં, પાણીનાં સ્ટોલ અને વિશ્રામ-આશ્રયો ગોઠવે છે, અને સેવાની તક પોતે જ પુરસ્કાર ગણે છે, નીચે રાખીને અપાતા દાન તરીકે નહીં. દર વર્ષે ત્રણ અઠવાડિયા માટે, પ્રદેશમાં બીજે ટકી રહેલા જાતિ અને વર્ગના ભેદ આ એક માર્ગ પર બાજુએ મુકાઈ જાય છે, એવો અનુભવ જેને ઘણા વારકરીઓ યાત્રાના સૌથી ઊંડા બોધપાઠ તરીકે વર્ણવે છે, જે ચાલવાથી પણ વધુ ટકાઉ છે.

બંને પાલખીઓ આષાઢી એકાદશીની વહેલી સવારે ચંદ્રભાગા નદીના તટે પહોંચે છે, જ્યાં વારકરીઓ વિઠ્ઠલના દર્શન માટે પંઢરપુરમાં પ્રવેશતા પહેલાં સ્નાન કરે છે, અને આ યાત્રા પૂર્ણ કરે છે, જેને તેમાંના ઘણા, અને તેમના પહેલાંના તેમના પરિવારો, પેઢી દર પેઢી ચાલતા આવ્યા છે.