ୱାରକରୀ ଦର୍ଶନ

ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ୱାରକରୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ବିଶ୍ୱ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାର ସର୍ବାଧିକ ପରିପକ୍ୱ, ସମାନତାମୂଳକ ଏବଂ ଦାର୍ଶନିକ ଭାବରେ ସୁସଙ୍ଗତ ପରମ୍ପରାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ଗ୍ରାମୀଣ ଲୋକସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ଅଭଙ୍ଗ ନାମକ ଭକ୍ତିଗୀତରେ ମୂଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାର ଦାର୍ଶନିକ କେନ୍ଦ୍ର ହେଉଛି ଶଙ୍କରଙ୍କ ଅଦ୍ୱୈତ ଏବଂ ଉତ୍କଟ ଭାଗବତ ଭକ୍ତିର ଏକ ସାହସିକ ସମନ୍ୱୟ। ପରମ୍ପରାର ମୂଳ ଗ୍ରନ୍ଥ ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱରୀ, ସନ୍ତ ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱର ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଉପରେ ରଚିତ ଭାଷ୍ୟ, ଯାହା ୧୨୯୦ ମସିହାରେ ରଚିତ ହୋଇଥିଲା; ତା'ପରେ ଆସେ ତାଙ୍କର ଦାର୍ଶନିକ ଗ୍ରନ୍ଥ ଅମୃତାନୁଭବ, ଏକନାଥୀ ଭାଗବତ, ଏବଂ ସନ୍ତ ତୁକାରାମଙ୍କ ସଂକଳିତ ପଦ ତୁକାରାମ ଗାଥା।

ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଦ୍ୱୈତ ପ୍ରାୟତଃ ଭକ୍ତିକୁ ଏକ ନିମ୍ନ, ଦ୍ୱୈତବାଦୀ ସ୍ତରରେ ରଖିଥିଲା, ଯାହା କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପଯୋଗୀ ଥିଲା। ୱାରକରୀ ସନ୍ତମାନେ ଅଦ୍ୱୈତ ଭକ୍ତିର ଘୋଷଣା କରି ଏହି ଧାରଣାକୁ ଓଲଟାଇ ଦେଲେ, ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ ଯେ ଅଦ୍ୱୈତର ଉପଲବ୍ଧି ପରେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତି ଲୁପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସର୍ବାଧିକ ମଧୁର ଭକ୍ତି ଈଶ୍ୱର ସହିତ ଅଭିନ୍ନତାର ଉପଲବ୍ଧି ପରେ ହିଁ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ହୁଏ। ଅମୃତାନୁଭବରେ ସନ୍ତ ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱର 'ଭେଦାବିନ ଭେଟଣେ' ଶବ୍ଦବନ୍ଧ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ଅର୍ଥାତ୍ ବିଚ୍ଛେଦ ବିନା ପ୍ରେମରେ ମିଳନ; ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରେମିକ, ପ୍ରିୟ, ଏବଂ ପ୍ରେମର କାର୍ଯ୍ୟ ଏକ ସାଗର ପରି ଚେତନାରେ ଏକୀଭୂତ ହୁଏ।

କେତେକ ତପସ୍ୱୀ ସଂପ୍ରଦାୟର କଠୋର ମାୟାବାଦର ବିପରୀତରେ, ଯାହା ଭୌତିକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଭ୍ରାମକ ଫାଶ ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରେ, ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱର ଚିଦ୍ୱିଳାସବାଦ ରଚନା କଲେ; ଚିତ୍, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଏବଂ ବିଳାସ, ଲୀଳା ବା ଖେଳ, ଏହାର ସମ୍ମିଳନ। ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କୌଣସି ରୋଗଗ୍ରସ୍ତ ଭ୍ରମ ନୁହେଁ, ବରଂ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସହଜ, ଆନନ୍ଦମୟ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଆତ୍ମପ୍ରକାଶ। ବିଠ୍ଠଲ ରୂପେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରାଯାଉଥିବା ଈଶ୍ୱର ଏବଂ ଦେବୀ ରଖୁମାଇ ରୂପେ ଜ୍ଞାତ ସୃଷ୍ଟି ପରସ୍ପର ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ, ଜଳ ଓ ତରଙ୍ଗ, କିମ୍ବା ଶବ୍ଦ ଓ ତାର ଅର୍ଥ ପରି ସମ୍ପର୍କିତ। ତେଣୁ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଘୃଣା କିମ୍ବା ପରିହାର ନୁହେଁ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ପ୍ରେମ କରିବା ଉଚିତ।

ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପାଇବାକୁ ପରିବାର ଓ ଗୃହଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ଏହି ଧାରଣାକୁ ୱାରକରୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କଲା। ୱାରକରୀ ସନ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ପର୍ବତ ଗୁମ୍ଫାର ସନ୍ୟାସୀ ନଥିଲେ; ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଦୈନନ୍ଦିନ ବୃତ୍ତି ପାଳନ କରୁଥିବା ସକ୍ରିୟ ଗୃହସ୍ଥ ଥିଲେ। ସାବତା ମାଳୀ ଜଣେ ମାଳୀ ଥିଲେ, ପନିପରିବା ଚାଷ କରୁଥିଲେ; ପିଆଜ, ମୂଳା ଓ ଶାଗରେ ସେ ନିଜ ମା ବିଠ୍ଠଲଙ୍କୁ ଦେଖିଥିବା ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ। ଗୋରା କୁମ୍ଭାର ମାଟିକୁ ଆକାର ଦେଉଥିବା କୁମ୍ଭାର ଥିଲେ। ସେନା ନାଭୀ ଜଣେ ନାପିତ ଥିଲେ। ସନ୍ତ ଜନାବାଈ ଘରର ଦାସୀ ଥିଲେ, ଯିଏ ପଥର ଚକିରେ ଶସ୍ୟ କୁଟୁଥିଲେ। ସନ୍ତ ତୁକାରାମ ଜଣେ ଦୋକାନୀ ଓ କୃଷକ ଥିଲେ। ସ୍ୱାର୍ଥପର ଇଚ୍ଛା ବିନା, ପାଣ୍ଡୁରଙ୍ଗଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ଭାବେ କରାଯାଉଥିବା ଗୃହକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଯୋଗ, ଏହା ସେମାନଙ୍କ ସାଧାରଣ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ।

ସନ୍ତ ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱରଙ୍କ ହରିପାଠରେ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଇଥିବା ମୂଳ ଉପାସନା ଏହା କହେ: କଳିଯୁଗରେ ଜଟିଳ ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞ ଓ ତପଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟା ଦୁର୍ଲଭ ହୋଇଯାଇଛି ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅହଂକାର ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଦିବ୍ୟ ନାମ, ଅର୍ଥାତ୍ ନାମ, ଏବଂ ନାମୀ, ଅର୍ଥାତ୍ ଯାହାଙ୍କ ନାମ, ଏ ଦୁହିଁ ଅଭିନ୍ନ; ତେଣୁ ୱାରକରୀଙ୍କ ପବିତ୍ର ମହାମନ୍ତ୍ର ରାମ କୃଷ୍ଣ ହରି ଜପ କରିବା ନିଜେ ହିଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ମୁକ୍ତିର ନିଶ୍ଚୟତା ଦିଏ।

ୱାରକରୀ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାର ଚରମ ପରୀକ୍ଷା ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଅନ୍ୟର ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ନିଜର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭାବେ ଅନୁଭବ କରିବା। ସନ୍ତ ତୁକାରାମ ଲେଖିଥିଲେ ଯେ ପୀଡ଼ିତ ଓ ଦୁଃଖୀଙ୍କୁ ନିଜର ଭାବେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ପ୍ରକୃତ ସନ୍ତ ଭାବେ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଈଶ୍ୱର ସେହି ଆଲିଙ୍ଗନ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ବାସ କରନ୍ତି, ତା'ଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବେ ନିର୍ମିତ କୌଣସି ମନ୍ଦିରରେ ନୁହେଁ।

ୱାରକରୀ ପଥର ଦାର୍ଶନିକ ଶିଖର ପୁସ୍ତକରେ ପଢ଼ାଯାଏ ନାହିଁ; ପ୍ରତିବର୍ଷ ହେଉଥିବା ଏକୋଇଶି (21) ଦିନର ପଣ୍ଢରପୁର ୱାରି ସମୟରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ରାସ୍ତାରେ ଚାଲି ଏହା ଜୀଇଁ ହୁଏ। ଆଳନ୍ଦୀରୁ ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱରଙ୍କ ପାଲଖି ଏବଂ ଦେହୂରୁ ତୁକାରାମଙ୍କ ପାଲଖି କାନ୍ଧରେ ବହି, ଲକ୍ଷାଧିକ ଭକ୍ତ ଖାଲି ପାଦରେ କାନ୍ଧେ କାନ୍ଧ ମିଳାଇ ପଣ୍ଢରପୁର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲନ୍ତି। ସେହି ରାସ୍ତାରେ ସାମାଜିକ ଜାତି, ଧନ ଓ ବୟସ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗଳି ଯାଏ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଅନ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ 'ମାଉଲୀ', ଅର୍ଥାତ୍ ମା, ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରନ୍ତି, ରାସ୍ତାରେ ପାର ହେଉଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାନବହୃଦୟରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ମାତୃତୁଲ୍ୟ କରୁଣା ଚିହ୍ନି।

ଅଧିକାଂଶ ଦାର୍ଶନିକ ପରମ୍ପରା ନିଜ ଧାରଣାକୁ ବିତର୍କ କିମ୍ବା ଭାଷ୍ୟରେ ପରୀକ୍ଷା କରେ, ଏକ ସ୍ଥିତିକୁ ବିରୋଧୀ ସ୍ଥିତିର ବିପରୀତରେ ପରିଷ୍କାର କରେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୁକ୍ତି ନିଜେ ପରମ୍ପରାର ଜୀବନ୍ତ ରୂପ ନ ହୁଏ। ୱାରକରୀ ସଂପ୍ରଦାୟ ଏକ ଭିନ୍ନ ପରୀକ୍ଷାକ୍ଷେତ୍ର ବାଛିଲା। ଶାସ୍ତ୍ରର ପୃଷ୍ଠାରେ ଜାତିଭେଦ ଗଳିଯିବା ଏକ ଦାବି; ତିନି ସପ୍ତାହ ଧରି ଏକ ଧୂଳି ଓ ଫୋଟକା-ପଡ଼ା ପାଦ ଭାଗ କରି ନେଉଥିବା ଦୁଇ ଅପରିଚିତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜାତିଭେଦ ଗଳିଯିବା ଏକ ପ୍ରଦର୍ଶନ, ଯାହାକୁ କୌଣସି ଭାଷ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନିତ କରିପାରେ ନାହିଁ। ୱାରୀ ପରମ୍ପରାର ନିଜସ୍ୱ ପରୀକ୍ଷା ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ତତ୍ତ୍ୱରେ ଚିଦ୍ୱିଳାସବାଦ ଓ ସର୍ବାତ୍ମଭାବ ଯାହା ପ୍ରଥମେ ପ୍ରସ୍ତାବ କରିଥିଲା, ତାକୁ ଶରୀରରେ ଓ ବନ୍ଧୁତାରେ ପ୍ରମାଣ କରେ।

ଯେଉଁ ଦର୍ଶନ ଦାବି କରେ ଭକ୍ତି ପାଇଁ ମଠ ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ, ତାକୁ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ଭାବେ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ଜଣେ ସ୍ଥାପକଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଆବଶ୍ୟକ। ୱାରକରୀ ପରମ୍ପରା ଏହି ଆବଶ୍ୟକତାର ଉତ୍ତର ଦିଏ ବିଭିନ୍ନ ବୃତ୍ତି ଓ ଜାତି-ସୋପାନର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରରୁ ନିଆଯାଇଥିବା ସନ୍ତମାନଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାଲିକା ଦେଇ: ଜଣେ ମାଳୀ, ଜଣେ କୁମ୍ଭାର, ଜଣେ ନାପିତ, ଜଣେ ଘରର ଦାସୀ, ଜଣେ କୃଷକ। ପ୍ରତ୍ୟେକେ ସନ୍ୟାସ ପରି ଦେଖାଯିବା ପାଇଁ ରଚିତ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଜ ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସେହି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କଲେ। ଏହି ବିସ୍ତାର ନିଜେ ଏକ ଯୁକ୍ତି। ପ୍ରବୃତ୍ତିରେ ନିବୃତ୍ତି କେବଳ ଜଣେ ଅସାଧାରଣ ସ୍ଥାପକ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ, ତାକୁ ତାଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବରଦାନ ବୋଲି ଖାରଜ କରାଯାଇପାରିଥାନ୍ତା, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଖୋଲା ପଥ ଭାବେ ନୁହେଁ; ଏବଂ ଏତେ ସାଧାରଣ ବୃତ୍ତିର ନାମ ନେବାରେ ପରମ୍ପରାର ଜିଦ୍ ଠିକ୍ ସେହି ଆପତ୍ତିର ଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ କରେ।

ୱାରକରୀ ଆଚରଣରେ ନାମ-ସ୍ମରଣର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ସନ୍ତମାନଙ୍କ ବିବିଧ ବୃତ୍ତି ପରି ସମାନ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଯୁକ୍ତି ଅନୁସରଣ କରେ। ଜଟିଳ ବୈଦିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଠିକ୍ ଭାବେ କରିବା ପାଇଁ ସମ୍ପଦ, ଅବକାଶ ଏବଂ ପ୍ରାୟତଃ ଜାତିଗତ ସୁବିଧା ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା; ତପଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟା ପାଇଁ ଗୃହ ଦାୟିତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତି ଦରକାର ଥିଲା, ଯାହା କୁମ୍ଭାର, ନାପିତ, କିମ୍ବା ଶସ୍ୟ କୁଟୁଥିବା ଦାସୀଙ୍କ ପାଖରେ ବିରଳ ଥିଲା। ଚାଷ ଜମିରେ କାମ କରୁ କରୁ କିମ୍ବା ମାଟିକୁ ଆକାର ଦେଉ ଦେଉ ସ୍ମରଣ କରାଯାଉଥିବା ଏକ ନାମ ସମ୍ବଳ, ସାକ୍ଷରତା, କିମ୍ବା ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଆଧାରରେ କାହାକୁ ବାଦ ଦିଏ ନାହିଁ। ଏଣୁ ପରମ୍ପରା ଏହାକୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ ସହିତ କେବଳ ସହାୟକ ନୁହେଁ, ନିଜେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିପାରିଲା; କେବଳ କେତେକଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ ଅନ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ ସହିତ ସହାୟକ ଭାବେ ନୁହେଁ।