Warkari

अभंग म्हणजे काय, पंढरपूर आणि त्याचे गायन करणारे संत, आणि संतांनुसार मांडलेले बत्तीस अभंग, ज्यांतील सर्वाधिक प्रसिद्ध कथेत जोडलेले आहेत.

पंढरपूरची वारी ही 800 वर्षांची पायी तीर्थयात्रा आहे, ज्यात लाखो वारकरी ज्ञानेश्वर आणि तुकाराम यांच्या पालख्या पायी घेऊन भगवान विठ्ठलाकडे जातात.

भक्ती आंदोलन हे सहाव्या ते अठराव्या शतकादरम्यान पसरलेले संपूर्ण भारतातील भक्तिमय पुनरुत्थान होते; त्याने अध्यात्म सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवले आणि दैवी प्रेमाला लोकांच्या मातृभाषांत आवाज दिला.

वारकरी संप्रदाय अद्वैत वेदान्त आणि उत्कट भक्ती यांचा संगम घडवतो, हे शिकवत की दैनंदिन कार्य हीच उपासना आहे आणि प्रेमामुळे जातीभेद विरघळतो.

चंद्रभागेच्या तीरावर भक्त पुंडलिकाने फेकलेल्या वीटेवर उभे असलेले विठ्ठल; जात कोणतीही असो, प्रत्येक यात्रेकरूला त्यांचे चरण थेट स्पर्श करण्याची दुर्मिळ कृपा लाभते.

पंढरपूरच्या विठ्ठलाची संध्याकाळची आरती, जी पारंपरिकपणे संत नामदेवांच्या नावावर आहे; रखुमाईच्या शेजारी विटेवर उभ्या असलेल्या प्रभूंसाठी ती संपूर्ण महाराष्ट्रात गायली जाते.

विठ्ठलाला पहाटे हळुवारपणे जागे करणारी ही काकड आरती वारकरी काकड संग्रहांत 'विष्णुदास नामा' या स्वाक्षरीसह आढळते; ती पंढरपूर आणि संपूर्ण महाराष्ट्रात गायली जाते.

संत बहिणाबाईंचा अभंग: ज्ञानदेवांनी पाया रचला, नामदेवांनी विस्तार केला, एकनाथ स्तंभ झाले आणि तुकोबा वारकरी मंदिराचा कळस झाले.

संत चोखामेळांचा अभंग: ऊस वाकडा तरी रस सरळ, धनुष्य वाकडे तरी बाण सरळ. तसाच जन्माने भक्ताचा भाव कधी वाकडा होत नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराजांचा हरिपाठ म्हणजे वारकरी संप्रदायाचा प्राण आणि नित्य उपासनेचा महामंत्र आहे. अलंकापुरीच्या (आळंदी) पावन भूमीत रचलेले हे २८ अभंग अद्वैत ज्ञान आणि सगुण भक्तीचा अद्वितीय संगम आहेत. 'हरि मुखें म्हणा' या एकाच सहज सुलभ महामंत्राने चारही मुक्ती साध्य होतात आणि जन्म-मरणाचा फेरा मिटून जातो, अशी अलौकिक अनुभूती माऊली ज्ञानेश्वर या पाठातून भक्तांना देतात.

संत ज्ञानेश्वरांचा 'मोगरा फुलला': अंतरंगाच्या दारी लावलेला मोगरा गगनावरी गेला आणि त्याच्या फुलांचा शेला विठ्ठलचरणी अर्पिला.

संत ज्ञानेश्वरांचा 'रूप पाहतां लोचनीं': विठ्ठलाचे रूप पाहण्याचा आनंद, अनेक जन्मांच्या सुकृताचे फळ आणि सर्व सुखांचे आगर.

संत एकनाथांचा 'काया ही पंढरी': देहच पंढरी, आत्माच विठ्ठल आणि भाव-भक्ती हीच भीमा नदी.

संत एकनाथांचा अभंग: पंढरी हेच माझे माहेर, विठ्ठल-रखुमाई हेच आईबाप आणि पुंडलिक बंधू; माहेरच्या आठवणीची ओढ.

संत एकनाथांचे 'विंचू चावला' भारुड: काम-क्रोधाचा विंचू चावला; सत्त्वगुणाचा अंगारा आणि सद्गुरूंना शरणागती हाच उतारा.

संत गोरा कुंभारांचा अभंग: निर्गुणाची भेट सगुणाच्या संगतीने झाली, संत गुणातीत झाले आणि नामदेवांना शब्दातीत आनंदात भेटले.

संत जनाबाईंचा अभंग: प्रेमाच्या दोरीने पंढरीचा चोर बांधून विठ्ठलाला हृदयाच्या बंदिखान्यात कोंडले आणि जीवे सोडणार नाही असा निश्चय.

संत कान्होपात्रांचा शरणागतीचा धावा: देवराया, आता अंत पाहू नकोस; विठाबाईला आश्रयासाठी हाक, आपल्या हृदयात घेण्याची विनवणी आणि परंपरा सांगते की त्या विठ्ठलचरणी विलीन झाल्या.

चोखामेळ्यांचे पुत्र संत कर्ममेळा विठ्ठलाला थेट विचारतात: आमची याती हीन केलीस, पण आमच्या घरी दहीभात खाल्लास; आता दुरावा का?

संत मुक्ताबाईंचा ताटीचा अभंग: जगाचे बोल सोसून दया बाळगणे हेच संतत्व, असे सांगत त्या भाऊ ज्ञानेश्वरांना ताटी उघडण्याची विनंती करतात.

संत नामदेव विठ्ठलाला सांगतात: तुझे नाम अमृताहून गोड, तरी मन ते घेत नाही; कीर्तनात बसताच निद्रा आणि विषयसुख घेरते.

संत नामदेवांचा 'नाचूं कीर्तनाचे रंगीं': कीर्तनाच्या रंगात नाचू, जगात ज्ञानदीप लावू आणि वाचेने विठ्ठल-रखुमाईचे नाम घेऊ.

संत नरहरी सोनारांचा सर्वाधिक प्रसिद्ध अभंग: स्वतःच्या सोनारकामाच्या प्रतीकांतून देह ही कर्मशाळा, विवेक हा हातोडा आणि रामनाम हे शुद्ध सोने असल्याचे वर्णन करतात.

पसायदान हे संत ज्ञानेश्वरांचे ज्ञानेश्वरीच्या अठराव्या अध्यायातील (18.1794–1802) समारोपाचे मागणे आहे; सर्व जीवांचे कल्याण, मैत्री आणि सद्भाव यासाठीची प्रार्थना.

संत जनाबाईंची विठाबाईला हाक: माझ्या अंगणात येऊन नाच, कारण माझा रंग तुझ्या गुणांतच आहे.

संत सावता माळींचा अभंग: कांदा, मुळा, लसूण, मिरचीत आणि मळ्याच्या कामातच विठ्ठल सापडतो; कर्म हेच भजन.

संत सेना महाराजांचा वारीचा अभंग: पंढरीला जाताना जिवाला जे सुख वाटते, त्याची उपमा त्रिभुवनात नाही.

संत सोयराबाईंचा अभंग: पंढरीरायाच्या दर्शनाने मी-तूंपण गळते आणि सर्व रंग एका श्रीरंगात एकरूप होतात.

संत तुकारामांचा निरोपाचा अभंग: वैकुंठगमनाच्या प्रसंगी अंतिम 'राम राम' आणि संसारबंध सुटल्याची शांत घोषणा.

संत तुकारामांचा शरणागतीचा अभंग: विठ्ठलाचे चरण पाहिल्यावर चंचल मनाला धावण्यासाठी दुसरे ठिकाणच उरत नाही.

संत तुकारामांचा ब्रह्मानंदाचा अभंग: आनंदाच्या डोहात आनंदाचेच तरंग उठतात आणि या अनुभवापुढे शब्द थिटे पडतात.

संत तुकारामांचा विरहभक्तीचा अभंग: चकोराला चंद्राची आणि बाळाला आईची ओढ तशी विठ्ठलभेटीची तळमळ.

संत तुकारामांचा विठ्ठलाला छोटा प्रार्थना-अभंग: देवाचा विसर न पडो आणि संतसंग मिळो, हेच एकमेव दान; मुक्ती किंवा संपत्तीही नको.

संत तुकारामांचा अभंग: जो दुःखी-गांजलेल्यांना आपले मानतो तोच खरा साधू, आणि देव तेथेच आहे, अशी शिकवण.

संत तुकारामांचा आनंदाचा अभंग: चंद्रभागेच्या वाळवंटात वैष्णव नाचतात आणि अहंकार सोडून एकमेकांच्या पाया पडतात.

संत तुकारामांचा नम्रतेचा अभंग: मुंगीला साखर मिळते, ऐरावताला अंकुशाचा मार; म्हणून देवा, मला लहानपण दे.

संत तुकारामांचा अभंग: विटेवर उभ्या, कटीवर हात ठेवलेल्या, तुळशीहार आणि पितांबरधारी पंढरपूरच्या विठ्ठलाचे सुंदर ध्यान.

संत तुकारामांचा नामसंकीर्तनाचा अभंग: विठ्ठल गावा, ध्यावा, विटेवर पाहावा; त्याच्या नामाने मुख गोड होते.

तुकाराम गाथेतील अभंग क्रमांक २४८१. संत तुकाराम महाराजांचा हा अत्यंत प्रसिद्ध अभंग निसर्ग आणि ईश्वराच्या एकतेचे प्रतीक आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की वृक्ष, वल्ली आणि वनातील पक्षी हेच आमचे खरे सोयरे (नातेवाईक) आहेत, जे मनाला शांत करून पांडुरंगाच्या ध्यानात लीन करतात.