श्री ज्ञानदेव हरिपाठ — २८ अभंग

देवाच्या दारात क्षणभर उभे राहिल्याने चारी मुक्ती (सालोक्य, सामीप्य, सारूप्य, सायुज्य) सहज साध्य होतात. मुखाने हरि म्हणा, मुखाने हरि म्हणा; त्या पुण्यांची गणना कोण करू शकेल? संसारात असताना जिभेने नामाचा वेग करावा; वेद आणि शास्त्रे दोन्ही हात वर उभारून हेच सांगत आहेत. ज्ञानदेव म्हणतात, व्यासांच्या खुणा ओळखा, द्वारकेचा राणा प्रत्यक्ष पांडवांच्या घरी वास करत होता.

चारही वेद, सहा शास्त्रे आणि अठराही पुराणे केवळ हरीचेच गुणगान करतात हे जाण. ताक घुसळून लोणी काढावे, तसे अनंत परमात्म्याला ग्रहण कर; व्यर्थच्या कथा आणि निष्फळ मार्ग सोडून दे. जीव आणि शिवात समान रूपाने वास करणारा एक हरीच सर्वांचा आत्मा आहे; आपले मन विनाकारण दुर्गम मार्गात घालू नकोस. ज्ञानदेवांचा पाठ म्हणजे प्रत्यक्ष वैकुंठस्वरूप हरीच आहे; त्यांना सर्वत्र दाटून भरलेला हरीच दृष्टीस पडतो.

तीनही गुण (सत्त्व, रज, तम) असार आहेत आणि निर्गुण परब्रह्म हेच अंतिम सार आहे. सारासार विचार म्हणजेच हा हरिपाठ होय. सगुण असो वा निर्गुण, गुणातीत परमात्म्याविना मनाची धाव व्यर्थ जाते. जो अव्यक्त, निराकार आणि आकारातीत आहे, ज्याच्यापासून हे सर्व चराचर निर्माण झाले, त्या हरीचे भजन कर. ज्ञानदेवांच्या ध्यानी-मनी अखंड रामकृष्ण वसलेले आहेत; हे भाग्य अनंत जन्मांच्या पुण्याईनेच लाभते.

भावाशिवाय भक्ती घडत नाही आणि भक्तीशिवाय मुक्ती मिळत नाही; अंतरंगात बळ असल्याशिवाय शक्तीची भाषा बोलू नये. भाव नसताना देव लवकर कसा प्रसन्न होईल? उगाच काळजी करत स्वतःला का थकवतोस? शांत राहा. संसाराच्या प्रपंचासाठी तू रात्रंदिवस एवढे काबाडकष्ट करतोस, मग कोणत्या गुणामुळे हरीचे भजन करत नाहीस? ज्ञानदेव म्हणतात, हरीच्या नामाचा जप कर, म्हणजे संसाराचा पाश आपोआप तुटून जाईल.

योग, यज्ञ आणि कर्मकांडांच्या विधींनी आत्मसिद्धी प्राप्त होत नाही; ते निव्वळ उपाधी, दंभ आणि बाह्य देखावा ठरतात. अंतःकरणातील भावाशिवाय देवाची प्राप्ती होत नाही यात शंका नाही, आणि सद्गुरूंच्या कृपेविना प्रत्यक्ष अनुभव कसा येणार? तपाशिवाय देव भेटत नाही, दिल्याशिवाय प्राप्त होत नाही, आणि गुप्त रहस्य समजल्याशिवाय खरे हित कोण सांगणार? ज्ञानदेव दृष्टांताने सांगतात: संतांची संगत हाच भवसागर तरून जाण्याचा खरा उपाय आहे.

ज्याला साधूंचा खरा आत्मबोध झाला, त्याच्या अहंकाराचा लवलेशही उरत नाही; तो प्रत्यक्ष अनुभूतीमध्ये तिथल्या तिथेच विरघळून जातो. कापराची वात पेटवली की ज्योत उजळते आणि कापूर संपल्यावर मागे काहीही उरत नाही, तसा त्याचा देहभाव संपूर्ण लयाला जातो. साधूंचा अंकित झालेला हरीभक्त मोठ्या भाग्याने मोक्षाच्या उंबरठ्यावर पोहोचतो. ज्ञानदेवांना सज्जनांच्या संगतीत अवीट गोडी लागली आहे; त्यांना लोकांमध्ये, रानावनात आणि प्रत्येकाच्या आत्मतत्त्वात केवळ हरीच दृष्टीस पडतो.

भक्ती नसलेल्या अभक्तांच्या माथी पर्वतासारखी महापापे वज्रलेपासारखी घट्ट चिकटून बसतात. ज्यांच्या अंतःकरणात भक्ती नाही ते पतित आणि दैवहत होत, कारण ते हरीचे भजन करत नाहीत. असंख्य वाचाळ लोक केवळ व्यर्थ बडबड करत राहतात; दयाळू हरी त्यांना कसा बरे भेटणार? ज्ञानदेवांना स्वतःचा आत्मा हाच परम निधान (खजिना) वाटतो, जो सर्वांच्या अंतर्यामी पूर्ण रूपाने वास करत आहे.

संतांच्या संगतीने मनाच्या मार्गाला योग्य गती मिळते; याच मार्गाने श्रीपतीची (विठ्ठलाची) प्राप्ती करून घ्यावी. जिभेने 'रामकृष्ण' म्हणावे आणि अंतःकरणात अनन्य भाव असावा; शिवाचा जो आत्मा आहे तोच हा रामजप आहे. 'नाम' या एकाच तत्त्वाची साधना केली तर द्वैताचे बंधन बाधत नाही. वैष्णवांना नामरूपी अमृताची गोडी लाभली, तर योग्यांना जगण्याची खरी कला साध्य झाली. नामाच्या त्वरित उच्चाराने प्रल्हादाला प्रचिती आली आणि उद्धवाला दातार श्रीकृष्ण भेटले. ज्ञानदेव म्हणतात, हे नाम अतिशय सुलभ आहे, पण जगात ते दुर्लभ मानले जाते; याचे मर्म जाणणारा एखादा विरळाच असतो.

विष्णूच्या स्मरणाशिवाय केलेला जप व्यर्थ आहे, आणि ज्याचे मन रामकृष्णांच्या चरणी लीन नाही त्याचे ज्ञानही निष्फळ आहे. जन्माला येऊनही जो अभागी अद्वैताची वाट जाणत नाही, तो रामकृष्णांच्या स्वरूपात कसा बरे प्रवेश करणार? सद्गुरूंच्या ज्ञानाशिवाय द्वैताचा कचरा झाडून टाकता येत नाही; मग अशा माणसाकडून नामाचे खरे कीर्तन कसे घडणार? ज्ञानदेव म्हणतात, सगुण रूपाचे ध्यान करावे; नामाचा पाठ म्हणजेच प्रपंचाला दिलेले खरे मौन होय.

त्रिवेणी संगमावर जा किंवा इतर अनेक तीर्थांमध्ये भटकंती करा, पण जर चित्त हरिनामात नसेल तर ते सगळे व्यर्थ आहे. जो नामाकडे पाठ फिरवतो तो मनुष्य पापी समजावा; संकटात धावून येणारा हरीशिवाय दुसरा कोणीही नाही. पुराणात प्रसिद्ध असलेले वाल्मीकी ऋषी सांगतात की केवळ नामाच्या बळाने तिन्ही लोकांचा उद्धार होतो. ज्ञानदेव म्हणतात, हरीचे नाम जपा; त्यामुळे तुमची संपूर्ण कुळपरंपरा शुद्ध आणि पावन होईल.

हरीच्या नामोच्चाराने अनंत पापांचे डोंगर क्षणार्धात जळून नष्ट होतात. वाळलेले गवत अग्नीच्या संपर्कात येताच जसे अग्नीरूप होऊन जाते, तसेच हरीचे नाम जपणारा हरीशी एकरूप होतो. हरीच्या नामाचा हा मंत्र अत्यंत अगाध आहे; त्याच्या प्रभावाने सर्व प्रकारची भूतबाधा आणि भीती पळून जाते. ज्ञानदेव म्हणतात, माझा हरी इतका सर्वसमर्थ आहे की प्रत्यक्ष उपनिषदांनाही त्याच्या स्वरूपाचा पूर्ण अर्थ सांगता येत नाही.

भावाशिवाय तीर्थ, व्रत आणि नेम फळाला येत नाहीत; त्याविना तू संसारात व्यर्थ उपाधी आणि ओझे ओढत आहेस. केवळ भावबळानेच हरीला आपलेसे करता येते, भावाशिवाय तो कधीही गवसत नाही; भक्तासाठी हरी हाताच्या तळहातावर ठेवलेल्या आवळ्यासारखा सहज आणि स्पष्ट आहे. जमिनीवर सांडलेला पारा वेचण्याचा प्रयत्न करावा तशी इतर बाह्य साधने व्यर्थ आहेत; पण ज्ञानदेव म्हणतात, सद्गुरू निवृत्तीनाथांनी तो निर्गुण परमात्मा पूर्णपणे माझ्या हातात आणून दिला आहे.

समभाव आणि आत्मसुखाशिवाय हरीची खरी समाधी कधीही साध्य होत नाही; द्वैतभावाने ग्रासलेली बुद्धी तिला कधीही प्राप्त करू शकत नाही हे जाण. बुद्धीचे खरे वैभव याशिवाय दुसरे काहीही नाही: केवळ एका केशवराजाच्या कृपेनेच सर्व सिद्धी प्राप्त होतात. जोपर्यंत मन त्या परमानंदात लीन होत नाही, तोपर्यंत ऋद्धी, सिद्धी आणि संपत्ती ही सर्व निव्वळ जंजाळ आणि उपाधी आहेत. ज्ञानदेव सर्वकाळ हरीच्या चिंतनात रममाण होऊन अखंड आणि रम्य समाधानाचा आनंद उपभोगतात.

जो नित्य, सत्य आणि नेमस्तपणे हरिपाठाचे पठण करतो, त्याच्याकडे कळीकाळही नजर वर करून पाहू शकत नाही. 'रामकृष्ण' या नामाचा उच्चार म्हणजे अनंत तपश्चर्येचे फळ आहे; त्याच्या प्रभावापुढे पापांचे कळप पळून जातात. 'हरि हरि हरि' हा साक्षात शंकराचा आवडता महामंत्र आहे; ज्यांच्या मुखातून हा उच्चारला जातो त्यांना मोक्ष प्राप्त होतो. ज्ञानदेवांचा नित्यपाठ म्हणजे प्रत्यक्ष नारायणाचे नाम आहे, ज्यायोगे त्यांना सर्वोच्च निजस्थान (परमधाम) लाभले आहे.

हरीचे एकच नाम सर्व द्वैतभाव दूर पळवून लावते; अद्वैताची ही सुंदर कला जाणणारा एखादा विरळाच असतो. समबुद्धीने पाहिले की सर्वत्र श्रीहरी समान रूपाने भरून राहिलेला दिसतो, आणि तो शमदमादी बाह्य साधनांच्याही पलीकडे जाऊन मिळतो. सहस्र किरणांचा सूर्य जसा सर्वांना प्रकाश देतो, तसा एकच राम सर्व देहांत व्यापून राहिला आहे. ज्ञानदेवांच्या चित्तात हरिपाठाचा नित्यनेम ठसला आहे; त्यामुळे मागील सर्व जन्मांतून आम्ही मुक्त झालो आहोत.

वाणीने 'रामकृष्ण' म्हणणे अतिशय सुलभ असूनही, असा अखंड हरिनामाचा जप करणारा मनुष्य जगात दुर्मीळ आहे. ज्याने राम आणि कृष्ण या नामांच्या बळाने उन्मनी अवस्था (समाधी) साधली, त्याला सर्व सिद्धी सहज प्राप्त झाल्या. जो हरिपाठात रंगतो, त्याच्या घरी सिद्धी, बुद्धी आणि धर्म आपणहून चालून येतात; संतांच्या संगतीने तो प्रपंचातही शांत आणि तृप्त राहतो. ज्ञानदेवांच्या अंतःकरणावर रामकृष्ण नामाचा असा पक्का ठसा उमटला आहे की, त्यांना दहाही दिशांना केवळ आत्मारामच भरलेला दिसतो.

मुखाने जर कोणी हरिपाठाची कीर्ती गायिली, तर त्याचा नश्वर देहही तत्काळ परम पवित्र होतो. त्याला अथांग तपश्चर्येचे सामर्थ्य लाभते आणि तो कोट्यवधी कल्प वैकुंठलोकात अमर होऊन सुखाने वास करतो. त्याचे आई, वडील, भाऊ आणि संपूर्ण कुल-गोत्र चार भुजांचे नारायणस्वरूप होऊन जाते. हे अत्यंत गूढ आणि तरीही सुगम असलेले ज्ञान मला लाभले आहे, जे सद्गुरू निवृत्तीनाथांनी प्रत्यक्ष माझ्या हातात दिले आहे.

हरिवंश पुराणाचे श्रवण, हरिनामाचे संकीर्तन आणि हरीशिवाय इतर कशातही भलाई न मानणे—अशा नराला वैकुंठाची प्राप्ती सहज होते आणि सर्व तीर्थांचे पुण्य त्याच्या पदरी पडते. जो केवळ मनाच्या मागे धावला तो फसला; पण जो हरिपाठात स्थिर झाला तोच खरा धन्य होय. ज्ञानदेवांना हरिनामाची अवीट जोडी आणि गोडी लाभली असून, त्यांचे रामकृष्णांच्या चरणी सर्वकाळ परम प्रेम जडले आहे.

नामसंकीर्तन हेच वैष्णवांचे अखंड सोबती आहे; त्याच्या बळाने त्यांची अनंत कोटी पापे जळून नष्ट झाली. अनंत जन्मांच्या तपश्चर्येचे मूळ या एकाच सुगम हरिपाठातील नामामध्ये सामावले आहे. योग, यज्ञ, विविध विधी आणि धर्माधर्माची माया ही सर्व हरिपाठात विलीन होऊन लयाला गेली. ज्ञानदेवांच्या मते प्रत्यक्ष हरी हाच यज्ञ, कर्म आणि धर्म आहे; हरीशिवाय त्यांचा दुसरा कोणताही नियम नाही.

वेद, शास्त्रे, पुराणे आणि श्रुतींचे एकच सारभूत वचन आहे की, एका नारायणाच्या नामाचा जप करणे हेच सर्वस्व आहे. हरीच्या भक्तीशिवाय केलेला जप, तप, कर्म आणि धर्म हा निव्वळ फुकटचा शीण असून व्यर्थ जातो. जे हरिपाठाला शरण गेले ते पूर्णपणे शांत आणि निश्चिंत झाले, जसा भुंगा फुलाच्या कळीतील मकरंदात लीन होऊन गुंतून राहतो. ज्ञानदेवांजवळ हरिनामाचा हा मंत्ररूपी अमोघ शस्त्र आहे; त्याच्या धाकाने यमानेही त्यांच्या कुळाला स्पर्श करणे सोडून दिले आहे.

हरिनामाचा उच्चार करण्यासाठी काळावेळाचे कोणतेही बंधन नाही; नामस्मरण केले की मातृकुळ आणि पितृकुळ या दोन्ही पक्षांचा उद्धार होतो. 'रामकृष्ण' हे नाम सर्व दोषांचे हरण करणारे आहे; अज्ञानी आणि जड जीवांना भवसागरातून तारून नेणारा केवळ एक हरीच आहे. हरिनामाचे सार जिभेवर असावे, कारण ही जीभ केवळ याच नामासाठी लाभली आहे; त्या देवाच्या रूपाची उपमा कोण बरे वर्णन करू शकेल? ज्ञानदेवांचा हा हरिपाठ पूर्ण झाला आहे; त्यामुळे त्यांच्या सर्व पूर्वजांसाठी वैकुंठाचा मार्ग अत्यंत सोपा झाला आहे.

ज्यांचा हरिनामामध्ये नित्यनेम आहे, असे भाग्यवान जीव जगात दुर्मीळ होत; लक्ष्मीपती हरी सदा त्यांच्या जवळ वास करतो. जे अखंड 'नारायण हरि, नारायण हरि' असा गजर करतात, भोग आणि चारी मुक्ती चालून त्यांच्या घरी पाणी भरतात. हरीविना गेलेला जन्म म्हणजे साक्षात नरकच जाणावा; असा मनुष्य अखेर यमाचा पाहुणा होतो. ज्ञानदेवांनी प्रेमाने निवृत्तीनाथांना विचारले तेव्हा कळले: हे हरिनाम तर अथांग आकाशापेक्षाही विशाल आणि मोठे आहे!

पंचवीस तत्त्वांच्या (पंचमहाभूते, ज्ञानेंद्रिये, कर्मेंद्रिये, मन, बुद्धी इत्यादी) पसाऱ्यात एकच हरी आपल्या लीलेची कला दाखवतो. परंतु हरिनामाचा मार्ग या सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, कारण तिथे कसलेही कष्ट किंवा शारीरिक त्रास सहन करावा लागत नाही. अजपा जपासाठीही प्राणाचा उलट फेरा करावा लागतो आणि मनाचा कडक निर्धार लागतो; ज्ञानदेव म्हणतात: हरिनामाशिवाय जगणे व्यर्थ आहे, म्हणून आम्ही रामकृष्णांचा हा सोपा महामार्ग धरला आहे.

जप, तप, कर्म, विधी, नियम आणि धर्म या सर्वांपेक्षा, सर्व प्राणिमात्रांच्या अंतर्यामी एकच राम भरून राहिला आहे हा शुद्ध भाव श्रेष्ठ आहे. हा भाव कधीही सोडू नकोस आणि सर्व संशय टाकून दे; दररोज आर्ततेने 'रामकृष्ण' नामाचा टाहो फोड. जात, धन, गोत्र किंवा कुळाचा बडेजाव देवाला लागत नाही; जो भाविक असतो त्याला देव त्वरित स्वीकारतो. ज्ञानदेवांनी आपल्या ध्यानी-मनी रामकृष्णांना साठवून थेट वैकुंठभुवनातच आपले कायमचे घर केले आहे.

भगवंताच्या ठायी कोरडे पांडित्य किंवा अज्ञान असा कोणताही भेद उरत नाही; हरीच्या केवळ नामोच्चाराने नित्य मुक्तीच प्राप्त होते. जेथे 'नारायण हरि' या नामाचा गजर चालतो, तिथे कळीकाळाचा शिरकावही होऊ शकत नाही. त्या नामाचे अगाध प्रमाण जेव्हा प्रत्यक्ष वेदांनाही पूर्णपणे सांगता आले नाही, तेव्हा पामर जीवांना ते कसे बरे समजणार? ज्ञानदेवांना नारायण-पाठाचे असे अद्भूत फळ मिळाले आहे की, त्यांनी सर्व जगालाच वैकुंठ करून सोडले आहे.

मनात 'नाम' हे एकच सत्य तत्त्व दृढ धरून ठेव; त्यामुळे हरीला तुझी करुणा येईल आणि तो कृपा करेल. 'राम, कृष्ण, गोविंद' हे नाम किती सोपे आहे! आधी प्रेमभराने गद्गद होऊन जिभेने त्याचा जप कर. या नामापलीकडे दुसरे कोणतेही श्रेष्ठ तत्त्व नाही; उगाच इतर भलत्याच मार्गांनी जाऊन भटकू नकोस. ज्ञानदेवांनी अंतःकरणात नामाची जपमाळ धरली असून, ते बाह्य मौन पाळून सदा श्रीहरीचाच जप करतात.

सहाही शास्त्रांचे मंथन करून सर्व सुखांची गोडी असणारे नाम निवडून घे; अर्धी घडीही नामाविना रिकामा राहू नकोस! हा सर्व संसार आणि व्यवहार खोटा आहे; हरीविना जन्म-मरणाच्या या खेपा अगदी व्यर्थ आहेत. नामाचा मंत्र जप, म्हणजे कोट्यवधी पापे जळून जातील; रामकृष्णांच्या ठायी तुझा संकल्प दृढ ठेव. विषयासक्ती काढून टाक, मायेचे पाश तोड आणि इंद्रियांच्या सुखात लपून बसू नकोस. तीर्थ आणि व्रतांच्या ठिकाणी भूतदया आणि करुणा बाळग; शांती आणि दयेच्या बळावर हरीला आपला पाहुणा करून घे. ज्ञानदेवांना निवृत्तिनाथांचे ज्ञान हेच परम प्रमाण आहे; हा हरिपाठ म्हणजेच प्रत्यक्ष 'संजीवन समाधी' होय.

हरिपाठाचे हे पवित्र अभंग एकूण अठ्ठावीस आहेत, जे संत ज्ञानेश्वरांनी दृढ विश्वासाने रचले आहेत. जो पवित्र इंद्रायणीच्या तीरावर याचा नित्य पाठ करतो, तो सर्वतोपरी आत्मज्ञानाचा खरा अधिकारी होतो. चित्त शांत आणि एकाग्र ठेवून अंतःकरणात परम उल्हासाने हरीचे स्मरण करावे. मृत्यूच्या अंतकाळी आणि संकटाच्या प्रसंगी श्रीहरी त्या भक्ताचे आतून आणि बाहेरून पूर्ण रक्षण करतो. सर्व संत-सज्जनांनी याची प्रत्यक्ष प्रचीती घेतली आहे; आळशी आणि मंदमती मनुष्य कसा बरे तरून जाणार? सद्गुरू निवृत्तीनाथांचे ते प्रेमळ वचन ऐकून ज्ञानदेव तत्काळ परमानंदाने तृप्त झाले!