श्री ज्ञानदेव हरिपाठ — २८ अभङ्गहरू

भगवानको ढोकामा एक क्षण मात्र उभिँदा पनि चारै प्रकारका मुक्तिहरू प्राप्त हुन्छन्। मुखले 'हरि' भन, मुखले 'हरि' भन—त्यो पुण्यको गणना कसले गर्न सक्छ? संसारमै रहेर पनि जिब्रोले छिटोछिटो हरिनाम लिनुपर्छ; वेद र शास्त्रहरूले हात उठाएर सधैं यही सत्य बताउँछन्। ज्ञानदेव भन्छन्, व्यासको गुप्त संकेत चिन: द्वारकाका राजा स्वयं पाण्डवहरूको घरमा बसेका थिए।

चारै वेद, छवटा शास्त्र र अठारै पुराणहरूले केवल हरिकै महिमा गाउँछन् भन्ने कुरा जान। दही मथेर नौनी निकाले जस्तै अनन्त प्रभुलाई समात; व्यर्थका कुरा र भड्किएका मार्गहरू त्यागिदेऊ। जीव र शिवमा समान रूपले रहने एक मात्र हरि नै आत्मा हुन्; मनलाई दुर्गम मार्गमा नफाल। ज्ञानदेवको पाठ वैकुण्ठस्वरूप हरि नै हुन्; उनलाई चारैतिर घनघोर भरिएका हरि नै देखिन्छन्।

सत्त्व, रज र तम तीनै गुण असार हुन्; निर्गुण परमात्मा नै परम सार हुन्। सार र असारको विवेक नै यो हरिपाठ हो। सगुण होस् वा निर्गुण, हरिबिना मन व्यर्थै भट्किन्छ। जो अव्यक्त, निराकार हुनुहुन्छ र जसबाट यो चराचर जगत् उत्पन्न भयो, ती हरिको भजन गर। ज्ञानदेवको ध्यान र मनमा सधैं राम-कृष्ण बस्नुहुन्छ; यस्तो निष्ठा अनन्त जन्मको पुण्यले मात्र प्राप्त हुन्छ।

हृदयको भावबिना भक्ति हुँदैन र भक्तिबिना मुक्ति मिल्दैन; भित्री बल नभई शक्तिको कुरा गर्नु व्यर्थ हो। समर्पणबिना भगवान् छिट्टै कसरी प्रसन्न हुनुहोला र? व्यर्थमा छटपटिएर आफूलाई थकाउनुको साटो शान्त भएर बस। दिनरात संसारको प्रपञ्चका लागि यति धेरै दुःख गर्छौ, तर कुन कारणले हरिको भजन गर्दैनौ? ज्ञानदेव भन्छन्, हरिनामको जप गर, संसारको यो कडा बन्धन चटक्कै चुँडिनेछ।

कठिन योग, यज्ञ र कर्मकाण्डहरूबाट परमसिद्धि मिल्दैन; ती केवल बाहिरी आडम्बर र व्यर्थका झन्झट मात्र बन्छन्। निष्कपट भावबिना ईश्वरलाई बुझ्न सकिन्न, र सद्गुरुबिना प्रत्यक्ष अनुभव कसरी सम्भव होला? तपस्याबिना परमात्मा प्राप्त हुँदैन, दिएबिना केही पाइँदैन, र आत्मीयताबिना साँचो हित कसले बताउला? ज्ञानदेव स्पष्ट दृष्टान्त दिन्छन्: सन्तहरूको सङ्गत नै यो भवसागर तर्ने सर्वोत्तम उपाय हो।

जसलाई सन्तहरूको साँचो आत्मज्ञान प्राप्त हुन्छ, उसको अहङ्कारको अलिकति पनि अंश बाँकी रहँदैन; ऊ प्रत्यक्ष अनुभूतिद्वारा परमात्मामै लीन भइहाल्छ। जसरी कपुरको बत्ती बलेर खरानीको एक कण पनि नछोडी आफैं विलाउँछ, त्यसरी नै उसको अहङ्कार मेटिन्छ। सन्तहरूको अनन्य भक्त बनेको साधक ठूलो भाग्यले मुक्तिको शिखरमा पुग्छ। ज्ञानदेवलाई सज्जनहरूको सङ्गतमा परम मिठास मिल्छ; उनले मानिसहरूमा, वनमा र सबैको आत्मतत्त्वमा केवल हरिलाई नै देख्छन्।

भक्ति नभएका मानिसहरूमाथि पहाडजत्रा महापापहरू वज्रलेपझैं कहिल्यै नमेटिने गरी टाँसिन्छन्। जसको हृदयमा भक्ति छैन, ती पतित र अभागी हुन्, किनभने उनीहरू हरिको भजन गर्दैनन्। अनगिन्ती वाचालहरू व्यर्थको गफ र तर्क मात्र गरिरहन्छन्; दयालु हरि उनीहरूलाई कसरी प्राप्त हुनुहोला? ज्ञानदेवका लागि आत्मा नै परम प्रमाण र अमूल्य खजाना हो, जो सबै प्राणीको घटमा पूर्ण रूपले एकै भएर बस्नुभएको छ।

सन्तहरूको सङ्गतमा मनको बाटो पवित्र र उन्नत हुन्छ; यही राजमार्गबाट श्रीपतिको प्राप्ति हुन्छ। जिब्रोले 'राम-कृष्ण' भन र हृदयमा साँचो भाव राख; भगवान् शिवको आत्मा नै यो राम-नाम जप हो। नामरूपी एउटै तत्त्वको साधना गरेपछि द्वैतको बन्धनले कहिल्यै बाँध्न सक्दैन। वैष्णवहरूले नामामृतको स्वाद पाएका छन्, र योगीहरूले जीवनको अमर कला साधेका छन्। नामको निरन्तर उच्चारणले प्रह्लादलाई प्रभु प्राप्त हुनुभयो, र उद्धवलाई कृष्णदाता मिल्नुभयो। ज्ञानदेव भन्छन्, यो नाम ज्यादै सुलभ भए पनि संसारमा दुर्लभ छ; कुनै विरलै मानिसले यसको रहस्य जान्दछ।

विष्णुबिना गरिएको जप व्यर्थ छ, र जसको मन राम-कृष्णमा अडिँदैन, उसको सम्पूर्ण ज्ञान पनि निरर्थक छ। जन्म लिएर पनि जो अभागीले अद्वैतको बाटो जान्दैन, ऊ राम र कृष्णको स्वरूपमा कसरी प्रवेश गर्ला? सद्गुरुबिना द्वैतलाई पखाल्ने ज्ञान प्राप्त हुँदैन; अनि त्यस्ता मानिसबाट नामको साँचो कीर्तन कसरी होला? ज्ञानदेव भन्छन्, सगुण रूपको ध्यान गर; हरिनामको पाठ नै संसारका सारा प्रपञ्चलाई शान्त पार्ने साँचो मौन हो।

त्रिवेणी सङ्गम वा अनेक तीर्थहरूमा भौंतारिनु पूर्णतया व्यर्थ छ यदि मन हरिनाममा स्थिर छैन भने। जो मानिस नामदेखि विमुख हुन्छ, ऊ पापी हो; विपत्तिको बेलामा हरिका बाहेक उसलाई बचाउन कोही दौडेर आउनेछैन। पुराणहरूमा प्रसिद्ध वाल्मीकि ऋषिले बताएका छन् कि केवल राम-नामले नै तीनै लोकको उद्धार हुन्छ। ज्ञानदेव भन्छन्, श्रीहरिको नाम जप; यसले पुस्तौंपुस्तासम्म तिम्रो सम्पूर्ण कुल पवित्र र निष्पाप हुनेछ।

हरिको नाम उच्चारण गर्नासाथ अनन्त पापका पहाडहरू एक क्षणमै भस्म भएर जान्छन्। जसरी सुकेको घाँस आगोको सम्पर्कमा आउनासाथ आगोकै रूप बन्दछ, त्यसरी नै हरिनामको जपले साधकलाई प्रभुमय बनाइदिन्छ। हरिनामको यो मन्त्र अत्यन्त अगाध छ; यसको तेजका अगाडि सबै प्रकारका भय र भूत-बाधाहरू भाग्छन्। ज्ञानदेव भन्छन्, मेरा श्रीहरि यति सर्वसमर्थ हुनुहुन्छ कि उपनिषद्‌हरूले पनि उहाँको पूर्ण महिमा वर्णन गर्न सक्दैनन्।

हृदयको भावबिना तीर्थ, व्रत र नियमहरू कहिल्यै सफल हुँदैनन्; तीबिना त केवल व्यर्थको भार बोकेर मानिसहरूलाई देखाउने काम मात्र हुन्छ। प्रेम र भावको बलले मात्र हरिलाई प्राप्त गर्न सकिन्छ, भावबिना उहाँलाई समात्न सकिन्न—भक्तका लागि त हरि हत्केलामा राखिएको अमलाजस्तै सुलभ र प्रत्यक्ष हुनुहुन्छ। भुइँमा पोखिएको पारोका थोपाहरू बटुल्ने व्यर्थ प्रयासजस्तै हुन् अरू बाहिरी साधनाहरू; तर ज्ञानदेव भन्छन्, सद्गुरु निवृत्तिनाथले त्यो निर्गुण परमात्मालाई पूर्ण रूपमा मेरै हातमा सुम्पिदिनुभयो।

समभाव र आत्मसुखबिना श्रीहरिको समाधि कहिल्यै सिद्ध हुन सक्दैन; द्वैतबुद्धिले ग्रसित मनले यसलाई कहिल्यै पाउन सक्दैन भन्ने कुरा जान। बुद्धिको परम वैभव अरू केही होइन: केवल एक केशवराजको कृपाले नै सबै सिद्धिहरू प्राप्त हुन्छन्। जबसम्म मन त्यो परमानन्दमा लीन हुँदैन, तबसम्म ऋद्धि, सिद्धि र सम्पत्ति सबै केवल झन्झट मात्र हुन्। ज्ञानदेव हरपल हरिकै चिन्तनमा मग्न भएर परम रमणीय र अखण्ड सन्तोषको आनन्द लिइरहनुहुन्छ।

जसले नित्य, सत्य र नियमपूर्वक हरिपाठ गर्दछ, उसलाई कलिकाल र मृत्युले आँखा उठाएर हेर्न पनि सक्दैन। 'राम-कृष्ण' उच्चारण गर्नु अनन्त तपस्याको फल पाउनु बराबर हो; यसका अगाडि पापका समूहहरू भाग्छन्। 'हरि, हरि, हरि' भगवान् शिवको प्रिय र गोप्य मन्त्र हो; जसले जिब्रोले यसको उच्चारण गर्छ, उसले मोक्ष पाउँछ। ज्ञानदेवको निरन्तर पाठ नारायणको नाम हो, जसबाट उनले आफ्नो सर्वोच्च निज-धाम प्राप्त गर्दछन्।

हरिको एउटै नामले सम्पूर्ण द्वैतलाई टाढा भगाइदिन्छ; अद्वैतको यो गूढ रहस्य जान्ने मानिस विरलै हुन्छ। समबुद्धिले हेर्दा श्रीहरि सर्वत्र समान रूपले अनुभव हुनुहुन्छ। हजारौं किरण भएका सूर्यले सबैलाई प्रकाशित गरेझैं एउटै राम सबै शरीरहरूमा आत्मरूपले रमाउनुभएको छ। ज्ञानदेवको चित्तमा हरिपाठको नियम बाँधिएको छ; यसैले उनी पूर्वजन्मका सबै बन्धनहरूबाट मुक्त भएका छन्।

जिब्रोले 'राम-कृष्ण' भन्नु अत्यन्तै सजिलो भए पनि, निरन्तर हरिनाम जप्ने मानिस संसारमा दुर्लभ छ। जसले राम र कृष्णको नामबाट उन्मनी अवस्था (परम समाधि) प्राप्त गर्‍यो, उसले सम्पूर्ण सिद्धिहरू सहजै प्राप्त गर्‍यो। हरिपाठ गर्ने व्यक्तिको नजिक सिद्धि, बुद्धि र धर्म आफैं आउँछन्; सन्तहरूको सङ्गतले ऊ संसारमै रहेर पनि शीतल र शान्त रहन्छ। ज्ञानदेवको हृदयमा राम-कृष्ण नामको यस्तो छाप बसेको छ कि उनलाई दशै दिशामा केवल आत्माराम मात्र प्रकाशित देखिन्छन्।

यदि कसैले मुखले हरिपाठको महिमा गाउँछ भने उसको भौतिक शरीर पनि पूर्ण रूपमा पवित्र हुन्छ। उसले असीमित तपस्याको फल प्राप्त गर्दछ र करोडौं कल्पसम्म वैकुण्ठ धाममा अमर भएर सुखपूर्वक बस्दछ। उसका आमा, बुबा, दाजुभाइ र सम्पूर्ण कुलका मानिसहरू चार हात भएका भगवान्‌का पार्षद बन्दछन्। यो अत्यन्त गूढ र परम ज्ञान सद्गुरु निवृत्तिनाथले मेरै हातमा सुम्पिदिनुभएको हो भनी ज्ञानदेव भन्दछन्।

हरिवंश पुराणको श्रवण, हरिनामको सङ्कीर्तन र हरिबाहेक अरू कसैमा भलाई नदेख्नु—यस्ता मानिसलाई सजिलै वैकुण्ठ प्राप्त हुन्छ र सारा तीर्थहरूको पुण्य मिल्दछ। जो केवल मनको पछि दौडिन्छ ऊ भड्किन्छ; धन्य ऊ मात्र हो जो हरिपाठमै अडिग भएर स्थिर बस्दछ। ज्ञानदेवलाई हरिनामरूपी अमृतको परम मिठास मिलेको छ र उनी हरपल राम-कृष्णको चरणमा अनन्य प्रेम गर्दछन्।

नामसङ्कीर्तन नै वैष्णवहरूको नित्य साथी हो; यसको प्रभावले उनीहरूका अनन्त कोटि पापहरू नष्ट भए। अनन्त जन्मको तपस्याको फल यो सुगम हरिपाठको एउटै नाममा अटाएको छ। योग, यज्ञ र मायाका सबै प्रपञ्चहरू हरिपाठमै विलीन भए। ज्ञानदेवका लागि साक्षात् हरि नै यज्ञ, कर्म र धर्म हुनुहुन्छ; हरिबाहेक उनको अर्को कुनै नियम छैन।

वेद, शास्त्र, पुराण र श्रुतिहरूको एउटै वचन छ कि केवल नारायणको नाम जप नै जीवनको परम सार हो। हरिविना गरिएका जप, तप, कर्म र धर्म केवल व्यर्थका परिश्रम हुन्। जसले हरिपाठको शरण लिए ती परम शान्त भए, जसरी मौरी फूलको कोपिलाको महमा लठ्ठिएर बस्दछ। ज्ञानदेवसँग हरिनामको यस्तो अचूक मन्त्ररूपी अस्त्र छ, जसलाई देखेर यमराजले पनि उनको सम्पूर्ण कुललाई छाडिदिएका छन्।

हरिनाम उच्चारण गर्न कुनै समय, काल वा बेलाको बन्धन छैन; यसको स्मरणले आमा र बुबा दुवैतर्फको कुलको उद्धार हुन्छ। 'राम-कृष्ण' नामले सबै दोषहरू नाश गर्छ; संसारका जड जीवहरूलाई तार्ने केवल एक मात्र श्रीहरि हुनुहुन्छ। हरिनाम नै वाणीको सार हो र यो जिब्रो यही नामका लागि बनेको हो; त्यो परमात्माको उपमा कसले दिन सक्छ र? ज्ञानदेवको यो हरिपाठ पूर्ण भएको छ; यसबाट सबै पूर्वजहरूका लागि वैकुण्ठको बाटो सजिलो भएको छ।

जसको हरिनाममा नित्य नियम छ, त्यस्ता भाग्यमानी जीवहरू संसारमा दुर्लभ छन्; लक्ष्मीपति श्रीहरि सधैं उनीहरूको छेउमै बस्नुहुन्छ। जसले निरन्तर 'नारायण हरि, नारायण हरि' भन्दै जप गर्दछन्, सांसारिक सुख र चारै प्रकारका मुक्तिहरू उनीहरूको घरमा दासी बनेर बस्छन्। हरिविनाको जीवन साक्षात् नर्क हो; त्यस्तो प्राणी यमराजको पाहुना बन्दछ। ज्ञानदेवले सद्गुरु निवृत्तिनाथसँग सोधेर थाहा पाए: यो हरिनाम त अनन्त आकाशभन्दा पनि विशाल छ!

पच्चीस तत्त्वहरूको यस विस्तारमा एउटै हरिले आफ्नो लीला देखाउनुहुन्छ। तर हरिनाम सबैभन्दा श्रेष्ठ छ, किनभने यसमा कुनै कठिन परिश्रम गर्नु पर्दैन। अजपा जपका लागि पनि प्राणको कठिन साधना र मनको दृढ सङ्कल्प चाहिन्छ; ज्ञानदेव भन्छन्: नामबिनाको जीवन बिल्कुल व्यर्थ छ, त्यसैले हामीले राम-कृष्णको यो सरल बाटो रोज्यौं।

जप, तप, कर्मकाण्ड र नियमहरूभन्दा माथि, सबै प्राणीहरूमा रामलाई देख्ने शुद्ध भाव नै सर्वोत्तम हो। यो भाव कहिल्यै नछोड; सबै शङ्काहरू त्यागेर दिनहुँ आर्तभावले 'राम-कृष्ण' भनी पुकार। भगवान्ले जात, धन वा कुल हेर्नुहुन्न; भावपूर्ण भक्तलाई उहाँले तुरुन्तै स्वीकार गर्नुहुन्छ। ज्ञानदेवले आफ्नो ध्यान र मनमा राम-कृष्णलाई सजाएर वैकुण्ठ धाममै आफ्नो स्थायी घर बनाइसकेका छन्।

भगवान्‌को दरबारमा पाण्डित्य वा अज्ञानताको कुनै भेद हुँदैन; हरिनामको उच्चारणले सधैं मुक्ति नै मिल्दछ। जहाँ 'नारायण हरि' नामको उच्चारण हुन्छ, त्यहाँ कलिकाल र मृत्युको प्रवेश हुन सक्दैन। जसको महिमा वेदहरूले पनि पूरा बुझ्न सकेनन्, साधारण जीवहरूले त्यसलाई कसरी बुझ्न सक्लान् र? ज्ञानदेवका लागि नारायण-नामपाठको यस्तो दिव्य फल मिल्यो कि सारा संसार नै वैकुण्ठ बन्यो।

मनमा 'नाम' रूपी एउटै परम सत्यलाई दृढतापूर्वक समात; यसबाट श्रीहरिले तिमीमाथि पक्कै कृपा गर्नुहुनेछ। 'राम, कृष्ण, गोविन्द'—यो नाम कति सजिलो छ! प्रेमले गद्गद भएर पहिला यसैको जप गर। नामभन्दा ठूलो अर्को कुनै तत्त्व छैन; व्यर्थै अरू कठिन बाटोहरूमा नभौंतारिनु। ज्ञानदेवले हृदयभित्रै नामजपको माला फेर्दै, बाहिर मौन रहेर सधैं श्रीहरिकै भजन गर्दछन्।

छवटै शास्त्रहरूको मन्थन गरेर सबै सुखहरूको सारभूत मिठास रोज; आधा क्षण पनि हरिनामबिना खेर नफाल! यो संसार र यसका व्यवहारहरू सबै असत्य हुन्; हरिविना जन्म-मरणको यो चक्कर व्यर्थ छ। नाम-मन्त्रको जप गर, करोडौं पापहरू भस्म हुनेछन्; राम र कृष्णमा आफ्नो सङ्कल्प दृढ राख। मायाको बन्धन तोड, इन्द्रिय भोगहरूमा नअलमलिनु। शान्ति र दयाद्वारा हरिलाई आफ्नो पाहुना बनाऊ। ज्ञानदेवका लागि निवृत्तिनाथको ज्ञान नै परम प्रमाण हो; यो हरिपाठ साक्षात् 'सञ्जीवन समाधि' हो।

हरिपाठका यी पवित्र अभङ्गहरू जम्मा अठ्ठाइस (२८) वटा छन्, जसलाई सन्त ज्ञानेश्वरले दृढ विश्वासका साथ रचना गर्नुभएको हो। पवित्र इन्द्रायणी नदीको किनारमा जसले दिनहुँ यसको पाठ गर्दछ, ऊ सबै प्रकारले आत्मज्ञान र मुक्तिको अधिकारी बन्दछ। एकाग्रचित्त र हृदयमा परम उल्लास भरेर प्रभुको स्मरण गर्नुपर्दछ। अन्तिम घडीमा र संकटको बेलामा श्रीहरिले त्यो भक्तको भित्र र बाहिरबाट पूर्ण रक्षा गर्नुहुन्छ। सन्त-महात्माहरूले यसको प्रत्यक्ष अनुभव गरेका छन्; अल्छी मानिस कसरी भवसागर पार गर्ला र? सद्गुरु निवृत्तिनाथका परम प्रेमपूर्ण वचनहरू सम्झेर ज्ञानदेव तत्कालै परमानन्दले तृप्त हुनुभयो!