अभंगहरू

सन्त बहिणाबाईको यो ऐतिहासिक अभङ्गले वारकरी आन्दोलनको स्वरूप प्रस्तुत गर्छ: ज्ञानेश्वरले जग बसाले, नामदेवले विस्तार गरे, एकनाथले खम्बा उठाए र तुकाराम यस देवालयको सुनौलो कलश बने।

सन्त चोखामेलाको यो प्रसिद्ध अभङ्ग आध्यात्मिक समानता र आत्माको शुद्धताको महान् उद्घोष हो। उखु बाङ्गो भए पनि त्यसको रस मीठो नै रहन्छ; धनुष बाङ्गो भए पनि तीर सीधा जान्छ। बाह्य जात वा शरीर जस्तो भए पनि अन्तर्मनको भक्ति सदा पवित्र हुन्छ।

सन्त ज्ञानेश्वर महाराजद्वारा आलन्दीमा रचित 'हरिपाठ' वारकरी सम्प्रदायको प्राण र नित्य उपासनाको महामन्त्र हो। यी २८ अभङ्गहरू अद्वैत ज्ञान र सगुण भक्तिको अनुपम सङ्गम हुन्। 'मुखले हरि भन' भन्ने सरल नामस्मरणबाट चारै प्रकारका मुक्तिहरू सहजै प्राप्त हुन्छन्।

सन्त ज्ञानेश्वर महाराजको 'मोगरा फुलला' रहस्यवादी भक्तिको अनुपम शिखर हो। हृदयको ढोकामा रोपेको भक्तिको सानो बिरुवा ईश्वरको कृपाले आकाशसम्म फैलिएको छ। मोगराको फूलझैँ आत्मज्ञानको सुगन्ध फैलिएपछि ज्ञानेश्वरले मनको भावनाले बुनेको दिव्य वस्त्र श्री विट्ठलको चरणमा अर्पण गरेका छन्।

सन्त ज्ञानेश्वर महाराजको यो परम आनन्ददायी अभङ्गले भगवान् विट्ठलको दर्शनबाट प्राप्त हुने दिव्य सुखको वर्णन गर्दछ। प्रभुको श्यामसुन्दर रूप आँखाले देख्नेबित्तिकै हृदयमा जुन परमानन्द छाउँछ, त्यो अनेकौँ जन्मको पुण्यको फल हो र विट्ठल नै सबै सुखका भण्डार हुनुहुन्छ।

सन्त एकनाथको यो अभङ्ग वेदान्त र भक्तिको अनुपम संगम हो। तीर्थ बाहिर कतै छैन, साधककै देहभित्र छ—यो शरीर नै पवित्र पंढरी हो, अन्तरात्मा नै साक्षात् विट्ठल हुन्, र निरन्तर ध्यान नै चन्द्रभागा नदी हो।

सन्त एकनाथ महाराजको यो परम भावुक अभङ्गले पण्डरपुरलाई भक्तको साँचो 'माइतीघर' (माहेर) भनी वर्णन गर्दछ। विट्ठल मेरा पिता, रुक्मिणी मेरी आमा र पुण्डलीक मेरा भाइ हुन् भनी उहाँले गाउनुभएको छ।

सन्त एकनाथको 'विंचू चावला' (बिच्छीले टोक्यो) एक प्रसिद्ध आध्यात्मिक रूपक हो। काम र क्रोधरूपी बिच्छीको विष उतार्न तमोगुण त्यागेर सत्त्वगुणको भस्म लगाउने सन्देश यसमा छ।

१३औँ शताब्दीका कुमाले सन्त गोरा कुम्भारको यो प्रसिद्ध आत्मसाक्षात्कार अभङ्ग हो। माटो मुछ्दै र भाँडा बनाउँदै गर्दा उनलाई परब्रह्मको साक्षात् दर्शन भयो; निर्गुण परमात्मा सगुण विट्ठलको रूपमा प्रकट भई देहाभिमान समाप्त भयो।

सन्त कवयित्री जनाबाईको यो परम प्रिय र साहसिक अभङ्ग हो। उहाँले मन चोर्ने भगवान् विट्ठललाई 'पण्डरपुरको चोर' भन्दै प्रेमको डोरीले बाँधेर आफ्नो हृदयको झ्यालखानामा कैद गर्नुभएको छ र ज्यान गए पनि नछाड्ने अड्डी लिनुभएको छ।

सन्त कान्होपात्राको यो अत्यन्त भावुक प्रार्थनाको अभङ्ग हो। बलपूर्वक लगिनबाट जोगिन पंढरपुर मन्दिरमा पुगेर उनले विट्ठलको चरणमा शिर राखेर देहत्याग गरिन् र प्रभुमा लीन भइन्।

सन्त चोखामेलाका छोरा सन्त कर्ममेला (१४औँ शताब्दी) को यो क्रान्तिकारी अभङ्ग जातपात र छुवाछूतको पीडाविरुद्ध सिधै भगवान्सँग प्रश्न सोध्ने साहसिक रचना हो। 'हे लक्ष्मीपति, हाम्रो जातलाई हीन बनाइएको छ, के तपाईंलाई थाहा छैन? जुठो खाएर जीवन बित्यो, तपाईंको मनमा लाज लाग्दैन? हाम्रो घरमा प्रेमले दही-भात खाने तपाईंले अहिले हामीलाई कसरी त्याग्न सक्नुहुन्छ?' यो अभङ्ग आध्यात्मिक समानताको अमर प्रतीक हो।

सन्त मुक्ताबाईको यो अभङ्गले क्षमा र सच्चा सन्तको लक्षण सिकाउँछ। मानिसहरूको कटु वचनले दुःखी भएर ज्ञानेश्वरले कुटीको ढोका बन्द गर्दा, बहिनी मुक्ताबाईले सम्झाउँदै भनिन्: 'संसारको बोली सहनु नै सन्तको धर्म हो; जगतको कल्याणका लागि ढोका खोल्नुहोस्!'

सन्त नामदेव महाराजको यो प्रसिद्ध अभङ्गले हरिनामको अलौकिक मिठास र साधकको मनको चञ्चलतालाई दर्शाउँछ। प्रभुको नाम अमृतभन्दा पनि मीठो छ, तापनि सांसारिक विषयसुखका कारण यो मनले किन त्यसलाई लिँदैन? कीर्तनमा बस्दा निद्राले सताउँछ। नामदेव महाराजले श्री विट्ठलसँग यस मनलाई स्थिर बनाइदिन अनुनय-विनय गर्नुभएको छ।

सन्त नामदेवको यो अमर अभङ्ग वारकरी सम्प्रदायको मूल ध्येय हो। कीर्तनको रङ्गमा रमाउँदै संसारभरि 'ज्ञानको ज्योति बाल्ने' पवित्र प्रतिज्ञा यसमा गरिएको छ। सांसारिक प्रपञ्चलाई त्यागेर परमात्माको नाम लिँदा तीनै लोकको उद्धार हुन्छ।

सन्त नरहरि सुनारको यो सबैभन्दा प्रसिद्ध अभङ्गमा आफ्नै सुनारी पेशाको रूपकद्वारा शरीरलाई कर्मशाला, विवेकलाई हथौडा र रामनामलाई शुद्ध सुनको रूपमा वर्णन गरिएको छ।

यो प्रार्थना सन्त ज्ञानदेवले आफ्नो ग्रन्थको अन्त्यमा गरेको विश्वकल्याणको माग हो। यसमा सबै प्राणीहरूको सुख, शान्ति, मैत्री र धार्मिक मार्गमा प्रगतिको कामना गरिएको छ।

यो सन्त नामदेवद्वारा रचित एक छोटो भक्ति गीत (अभङ्ग) हो, जसमा भगवान विठ्ठललाई आमाको रूपमा सम्बोधन गरी उहाँको प्रेम र कृपाको लागि याचना गरिएको छ।

सन्त सावता मालीको यो अभङ्ग भारतीय कर्मयोगको सर्वोच्च अभिव्यक्ति हो। ईश्वरलाई पाउन वनमा जानु पर्दैन; आफ्नै तरकारी बारीको प्याज, मूला, लसुन र खुर्सानीमै साक्षात् विट्ठलको दर्शन गर्न सकिन्छ भन्ने भाव यसमा छ।

सन्त सेना महाराजको यो अमर अभङ्ग पंढरपुरको वारी पदयात्राको प्राण हो। संसारका सबै दुःखहरू त्यागेर पंढरीको बाटोमा हिँड्नेबित्तिकै केशवको दर्शनले आत्माले पाउने दिव्य आनन्द तीनै लोकका कुनै पनि तीर्थमा पाइँदैन। लाखौँ भक्तहरूको हरिनामको गर्जन, फहराइरहेका पहेँला-भगवा झण्डाहरू, चन्द्रभागा नदी र इँटामा उभिएका विट्ठल—यसभन्दा ठूलो विश्राम संसारमा अरू कतै छैन।

वारकरी परम्पराका सन्त सेना हजामको यो प्रसिद्ध अभङ्ग हो। आफ्नो पेशालाई नै आध्यात्मिक साधना बनाएर ऐनाबाट आत्मदर्शन र कैँचीले अहङ्कार काट्ने सन्देश दिएका छन्।

सन्त सोयराबाईको यो कालजयी अभङ्गले अद्वैत भक्ति र आध्यात्मिक समानताको शिखरलाई दर्शाउँछ। भगवान् विट्ठलको दर्शनले 'म र तिमी' को द्वैत मेटिएर सारा संसार एउटै दिव्य रङ्गमा समाहित भएको छ।

सन्त तुकारामको यो अत्यन्त भावुक बिदाइको अभङ्ग हो। वैकुण्ठ प्रस्थान गर्नुअघि उहाँले सम्पूर्ण भक्तजनलाई अन्तिम 'राम-राम' भन्दै आफ्नो वास्तविक घर (निजधाम) तर्फ प्रस्थान गर्नुभयो।

जगद्गुरु सन्त तुकाराम महाराजको यो अभङ्ग अनन्य शरणागति र परम शान्तिको अमूल्य गीत हो। इँटामा उभिएका श्री विट्ठलको चरण दर्शन गरेपछि मनको भड्काइ र संसारको थकान सधैँका लागि मेटिएको छ। अब सर्वत्र केवल ब्रह्मानन्द मात्र बाँकी छ। तुकाराम भन्दछन्: हाम्रा लागि विट्ठल नै जीवनको साँचो नाप हुनुहुन्छ।

सन्त तुकारामको यो अभङ्ग अद्वैत भक्ति र ब्रह्मानन्दको सर्वोच्च अवस्थाको गीत हो। परमात्मासँग एकाकार भएपछि सबै द्वैत हराएर केवल आनन्दको सागर मात्र बाँकी रहन्छ, जसलाई शब्दमा वर्णन गर्न सकिँदैन।

सन्त तुकारामको यो अभङ्ग विरह-भक्तिको अनुपम उदाहरण हो। पूर्णिमाको चन्द्रमालाई पर्खने चकोर, चाडपर्वमा माइती जान आतुर छोरी, र भोकले आमालाई पर्खने बालकको दृष्टान्त दिएर तुकोबाले विट्ठलको दर्शनको तिर्खा प्रकट गर्नुभएको छ।

सन्त तुकाराम महाराजको यो परम प्रार्थनापूर्ण अभङ्ग हो। सांसारिक धन-सम्पत्ति वा मोक्षको समेत चाहना नराखी उहाँले परमात्मासँग एउटै वरदान माग्नुभएको छ—'हे प्रभु! मलाई कहिल्यै तपाईंको विस्मृति नहोस् र सधैँ सन्तहरूको सङ्ग पाइरहोस्।'

सन्त तुकाराम महाराजको यो अत्यन्त लोकप्रिय अभङ्गले साँचो साधु र मानवताको मर्म सिकाउँछ। जसले दुःखी, पीडित र असहायहरूलाई आफ्नै ठानेर माया गर्छ, उही सच्चा सन्त हो र उसैमा साक्षात् परमात्माको वास हुन्छ।

सन्त तुकारामको यो अभङ्गले पंढरपुरको चन्द्रभागा नदीको बालुवामा भक्तहरूले गर्ने दिव्य कीर्तन र नृत्यको सजीव वर्णन गर्दछ। अहंकार र रिसलाई त्यागेर सबैले एक-अर्काको खुट्टा ढोग्दै भवसागर तर्ने सरल बाटो अपनाउँछन्।

जगद्गुरु सन्त तुकाराम महाराजको नम्रताको अमर भजन हो यो। उनी भगवान्सँग प्रार्थना गर्दछन्: 'हे प्रभु, मलाई ठूलो होइन, सानो हुने वरदान दिनुहोस्!' किनकि सानो कमिलाले चिनीको स्वाद खान पाउँछ, तर विशाल ऐरावत हात्तीले अंकुशको चोट सहनुपर्दछ।

सन्त तुकाराम महाराजको यो आदि एवं मङ्गलकारी अभङ्गले पण्डरपुरका भगवान् विट्ठलको मनमोहक सगुण रूपको स्तुति गर्दछ। इँटामाथि समचरण उभिएर, कम्मरमा दुवै हात राखेर, गलामा तुलसीको माला र पीताम्बर पहिरिनुभएका प्रभुको रूप नै भक्तको सर्वोच्च सुख हो।

जगद्गुरु सन्त तुकाराम महाराजको यो अभङ्ग विट्ठल नामको निरन्तर जप र ध्यानको दिव्य उपदेश हो। गीतमा विट्ठलको गुणगान गर्नुहोस्, चित्तमा उहाँको ध्यान गर्नुहोस्, र इँटामा उभिनुभएका विट्ठलको दर्शन गर्नुहोस्। विट्ठल अनाथहरूको बन्धु र कृपाको सागर हुनुहुन्छ। उहाँको नाम लिनेबित्तिकै मुख अमृतले भरिन्छ।

सन्त तुकारामको यो प्रसिद्ध मराठी अभङ्गले प्रकृति र ईश्वरको एकताको सन्देश दिन्छ। तुकाराम महाराज भन्नुहुन्छ कि रुख, लहरा र वनका चराहरू नै हाम्रा सच्चा आफन्त हुन्।