ਅਭੰਗ

ਸੰਤ ਬਹਿਣਾਬਾਈ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਬਦ ਵਾਰਕਰੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਨਾਮਦੇਵ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ, ਏਕਨਾਥ ਨੇ ਥੰਮ੍ਹ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਤੁਕਾਰਾਮ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਲਸ਼ ਬਣੇ।

ਸੰਤ ਚੋਖਾਮੇਲਾ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਅਮਰ ਸ਼ਬਦ ਆਤਮਿਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਗੰਨਾ ਭਾਵੇਂ ਟੇਢਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਰਸ ਮਿੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਧਨੁਖ ਮੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਤੀਰ ਸਿੱਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਜਾਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ।

ਸੰਤ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਆਲੰਦੀ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ 'ਹਰਿਪਾਠ' ਵਾਰਕਰੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੀ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਨੇਮ ਦਾ ਮਹਾਮੰਤਰ ਹੈ। ਇਹ ੨੮ ਅਭੰਗ ਅਦਵੈਤ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਸੰਗਮ ਹਨ। 'ਮੁੱਖ ਤੋਂ ਹਰਿ ਆਖੋ' ਦੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਚਾਰੇ ਮੁਕਤੀਆਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸੰਤ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਅਭੰਗ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸਿਖਰ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਦੁਆਰ 'ਤੇ ਲਾਇਆ ਭਗਤੀ ਦਾ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਬੂਟਾ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅੰਬਰਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਮੋਤੀਏ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਆਤਮਿਕ ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਖੇਸ ਬੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿੱਠਲ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।

ਸੰਤ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਰਿਆ ਅਭੰਗ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਠਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਅਨੰਦ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦੀਦਾਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਜੋ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿੱਠਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸੁੱਖਾਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹਨ।

ਸੰਤ ਏਕਨਾਥ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਅਭੰਗ ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਤੀਰਥ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ, ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਦੇਹੀ ਹੀ ਪੰਢਰਪੁਰ ਹੈ, ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਵਿੱਠਲ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਹੀ ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਨਦੀ ਹੈ।

ਸੰਤ ਏਕਨਾਥ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਬੇਹੱਦ ਪਿਆਰਾ ਅਭੰਗ ਪੰਢਰਪੁਰ ਨੂੰ ਭਗਤ ਦਾ 'ਪੇਕਾ ਘਰ' ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਵਿੱਠਲ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਹਨ, ਰੁਕਮਣੀ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤ ਪੁੰਡਲੀਕ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਠੰਢ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸੰਤ ਏਕਨਾਥ ਜੀ ਦਾ 'ਵਿੰਚੂ ਚਾਵਲਾ' (ਬਿੱਛੂ ਨੇ ਡੰਗਿਆ) ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੂਪਕ ਭਜਨ ਹੈ। ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਰੂਪੀ ਬਿੱਛੂ ਦੇ ਡੰਗ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਤਮੋਗੁਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਤੋਗੁਣ ਦੀ ਭਸਮ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਹਰੀ-ਨਾਮ ਜਪਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਘੁਮਿਆਰ ਸੰਤ ਗੋਰਾ ਕੁੰਭਾਰ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਅਮਰ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਭੰਗ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਗੁੰਨ੍ਹਦਿਆਂ ਅਤੇ ਚੱਕ ਉੱਤੇ ਭਾਂਡੇ ਘੜਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਾਖਿਆਤਕਾਰ ਹੋਇਆ; ਨਿਰਗੁਣ ਪ੍ਰਭੂ ਸਗੁਣ ਵਿੱਠਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਹੰਕਾਰ ਮਿਟ ਗਿਆ।

ਸੰਤ ਕਵਿੱਤਰੀ ਜਨਾਬਾਈ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਵੇਕਲਾ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਭੰਗ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਠਲ ਨੂੰ 'ਪੰਢਰਪੁਰ ਦਾ ਚੋਰ' ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।

ਸੰਤ ਕਾਨ੍ਹੋਪਾਤਰਾ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪੂਰਨ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਿਪਾਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਫੜਨ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਠਲ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਸ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਏ।

ਸੰਤ ਚੋਖਾਮੇਲਾ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸੰਤ ਕਰਮਮੇਲਾ (14ਵੀਂ ਸਦੀ) ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਵਾਲ ਹੈ। 'ਹੇ ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ, ਸਾਡੀ ਜਾਤ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਇਲਮ ਨਹੀਂ? ਜੂਠ ਖਾ ਕੇ ਉਮਰ ਬੀਤ ਗਈ, ਕੀ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ? ਸਾਡੇ ਘਰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਦਹੀਂ-ਚੌਲ ਛਕਣ ਵਾਲਾ ਤੂੰ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਮੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈਂ?' ਇਹ ਭਗਤੀ ਦੀ ਸੱਚੀ ਨਿਡਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

ਸੰਤ ਮੁਕਤਾਬਾਈ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਖਿਮਾ ਅਤੇ ਦਇਆ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਜੀ ਨੇ ਕੁੱਲੀ ਦਾ ਬੂਹਾ ਬੰਦ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਮੁਕਤਾਬਾਈ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਸੱਚੇ ਸੰਤ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬੋਲ ਸਹਿਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

ਸੰਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਅਮਰ ਸ਼ਬਦ ਹਰਿ-ਨਾਮ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਸ ਅਤੇ ਜੀਵ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਮਨ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਪਦਾ? ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆਂ ਨੀਂਦ ਆ ਘੇਰਦੀ ਹੈ। ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਵਿੱਠਲ ਅੱਗੇ ਆਪਣੀ ਬੇਵੱਸੀ ਦੱਸ ਕੇ ਮਿਹਰ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸੰਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਾਰਕਰੀ ਪਰੰಪਰਾ ਦਾ ਮੂਲ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ। ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਝੂਮਦਿਆਂ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ 'ਗਿਆਨ ਦਾ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਣ' ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸੰਤ ਨਰਹਰੀ ਸੁਨਿਆਰ ਦਾ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਭੰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੁਨਿਆਰੇ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਦੇ ਰੂਪਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਰਮਸ਼ਾਲਾ, ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਹਥੌੜਾ ਅਤੇ ਰਾਮਨਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਗਿਆਨਦੇਵ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਅਸੀਸ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਵਧੇ, ਬੁਰਾਈਆਂ ਦੂਰ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।

ਇਹ ਇੱਕ ਅਭੰਗ (ਮਰਾਠੀ ਭਗਤੀ ਕਵਿਤਾ) ਹੈ ਜੋ ਸੰਤ ਨਾਮਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਠੋਬਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣਾ ਡੂੰਘਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਢਰਪੁਰ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਭੀਮਾ ਅਤੇ ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸੰਤ ਸਾਵਤਾ ਮਾਲੀ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਉੱਤਮ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਬਜ਼ੀ ਦੀ ਵਾੜੀ ਵਿੱਚ ਗੰਢੇ, ਮੂਲੀ ਅਤੇ ਧਨੀਏ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਠਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸੰਤ ਸੇਨਾ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਅਮਰ ਸ਼ਬਦ ਪੰਢਰਪੁਰ ਦੀ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਅਸਲ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਭੁਲਾ ਕੇ ਜਿਉਂ ਹੀ ਜੀਵ ਪੰਢਰਪੁਰ ਵੱਲ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਮਿਲਦਿਆਂ ਜੋ ਅਲੌਕਿਕ ਸੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਰਗਾ ਸੁੱਖ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਲੱਖਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣਾ, ਕੇਸਰੀ ਝੰਡੇ, ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਇੱਟ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਵਿੱਠਲ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਸਰਾ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ।

ਵਾਰਕਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸੰਤ ਸੇਨਾ ਨਾਈ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਭੰਗ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਈ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਹੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਧਨਾ ਬਣਾਇਆ; ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੱਚ ਵਿਖਾ ਕੇ ਕੈਂਚੀ ਨਾਲ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

ਸੰਤ ਸੋਯਰਾਬਾਈ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਭੰਗ ਅਦਵੈਤ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਪੰਢਰਪੁਰ ਦੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਠਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜਾਤੀ ਅਤੇ 'ਮੈਂ-ਤੂੰ' ਦੇ ਭੇਦ ਮਿਟ ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਗਿਆ।

ਸੰਤ ਤੁਕਾਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਅਤਿਅੰਤ ਭਾਵੁਕ ਅਲਵਿਦਾਈ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਵੈਕੁੰਠ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ 'ਰਾਮ-ਰਾਮ' ਆਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਧਾਮ ਵੱਲ ਚਾਲੇ ਪਾਏ।

ਜਗਦਗੁਰੂ ਸੰਤ ਤੁਕਾਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪੂਰਨ ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਸਿਖਰ ਹੈ। ਇੱਟ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿੱਠਲ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਮਨ ਦਾ ਭਟਕਣਾ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਾਰੀ ਥਕਾਵਟ ਮਿਟ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਅਨੰਦ ਹੀ ਅਨੰਦ ਹੈ। ਤੁਕਾਰਾਮ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਸਾਡੇ ਲਈ ਵਿੱਠਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੱਚਾ ਮਾਪ ਹਨ।

ਸੰਤ ਤੁਕਾਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਬ੍ਰਹਮ-ਆਨੰਦ ਦੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਆਨੰਦ ਦੀਆਂ ਹੀ ਤਰੰਗਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਅਕਹਿ ਸੁੱਖ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਥੁੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸੰਤ ਤੁਕਾਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਅਭੰਗ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਤਾਂਘ ਦੀ ਅਮਰ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦੇ ਚੰਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਚਕੋਰ, ਦੀਵਾਲੀ 'ਤੇ ਪੇਕੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਲੋਚਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਭੁੱਖੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮਾਂ ਲਈ ਉਡੀਕ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਵਿੱਠਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਤੜਪ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸੰਤ ਤੁਕਾਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਅਤਿਅੰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਮੰਗ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—'ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਤੁਹਾਡਾ ਵਿਸਰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਦਾ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਮਿਲਦੀ ਰਹੇ।'

ਸੰਤ ਤੁਕਾਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਅਤਿਅੰਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਭੰਗ ਸੱਚੇ ਸਾਧੂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਲਾਚਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਮਝ ਕੇ ਗਲ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਸੰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਾਖਿਆਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਸੰਤ ਤੁਕਾਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪੰਢਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਦਿਬ ਨਾਚ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਚਿੱਤਰਣ ਹੈ। ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਲਿਤਾੜ ਕੇ ਸਾਰੇ ਭਗਤ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਚਰਨੀਂ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

ਜਗਦਗੁਰੂ ਸੰਤ ਤੁਕਾਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਇਹ ਅਮਰ ਭਜਨ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਵਡਿਆਈ ਨਹੀਂ, ਨਿਮਾਣਾਪਣ ਬਖ਼ਸ਼ੋ!' ਕਿਉਂਕਿ ਨਿੱਕੀ ਕੀੜੀ ਖੰਡ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਐਰਾਵਤ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਅੰਕੁਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੱਟਾਂ ਸਹਿਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸੰਤ ਤੁਕਾਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਭੰਗ ਪੰਢਰਪੁਰ ਦੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਠਲ ਦੇ ਮਨਮੋਹਕ ਸਰੂਪ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਟ 'ਤੇ ਖਲੋਤੇ, ਲੱਕ 'ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖੇ, ਗਲ਼ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਤੇ ਪੀਤਾਂਬਰ ਧਾਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਇਹ ਦੀਦਾਰ ਹੀ ਭਗਤ ਦਾ ਪਰਮ ਸੁੱਖ ਹੈ।

ਜਗਦਗੁਰੂ ਸੰਤ ਤੁਕਾਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਹਰਿ-ਨਾਮ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਠਲ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰੋ, ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰੋ, ਅਤੇ ਇੱਟ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਰੂਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੋ। ਵਿੱਠਲ ਅਨਾਥਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਸਾਗਰ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਦਿਆਂ ਹੀ ਮੁੱਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੰਤ ਤੁਕਾਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਰਾਠੀ ਅਭੰਗ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਕਾਰਾਮ ਮਹਾਰਾਜ ਫਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੁੱਖ, ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਪੰਛੀ ਹੀ ਸਾਡੇ ਸੱਚੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿੱਠਲ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।