ਵਿਠੋਬਾ - ਪੰਢਰਪੁਰ ਦੀ ਮਾਂ

ਸੰਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ 'ਯੁਗੇ ਅੱਠਾਵੀਸ' ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਠਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਰਤੀ ਹੈ। 28 ਯੁੱਗਾਂ ਤੋਂ ਭਗਤ ਪੁੰਡਲੀਕ ਲਈ ਇੱਟ 'ਤੇ ਖਲੋਤੇ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਰੁਕਮਣੀ ਸਮੇਤ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇਹ ਅਮਰ ਉਸਤਤ ਹੈ।

ਪੰਢਰਪੁਰ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿੱਠਲ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ 3:00 ਵਜੇ ਗਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪਵਿੱਤਰ 'ਕਾਕਡ ਆਰਤੀ' ਹੈ। ਸੰਤ ਤੁਕਾਰਾਮ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਰਚੀ ਇਸ ਆਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਅਰਦਾਸ ਹੈ।

ਇਹ ਅਭੰਗ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸੰਤ ਤੁਕਾਰਾਮ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਰੁੱਖਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੇ ਸੁਖ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰਿਕਥਾ (ਭਗਵਾਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ) ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਸੰਤ ਬਹਿਣਾਬਾਈ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਬਦ ਵਾਰਕਰੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਨਾਮਦੇਵ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ, ਏਕਨਾਥ ਨੇ ਥੰਮ੍ਹ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਤੁਕਾਰਾਮ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਲਸ਼ ਬਣੇ।

ਸੰਤ ਚੋਖਾਮੇਲਾ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਅਮਰ ਸ਼ਬਦ ਆਤਮਿਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਗੰਨਾ ਭਾਵੇਂ ਟੇਢਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਰਸ ਮਿੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਧਨੁਖ ਮੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਤੀਰ ਸਿੱਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਜਾਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ।

ਸੰਤ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਆਲੰਦੀ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ 'ਹਰਿਪਾਠ' ਵਾਰਕਰੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੀ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਨੇਮ ਦਾ ਮਹਾਮੰਤਰ ਹੈ। ਇਹ ੨੮ ਅਭੰਗ ਅਦਵੈਤ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਸੰਗਮ ਹਨ। 'ਮੁੱਖ ਤੋਂ ਹਰਿ ਆਖੋ' ਦੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਚਾਰੇ ਮੁਕਤੀਆਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸੰਤ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਅਭੰਗ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸਿਖਰ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਦੁਆਰ 'ਤੇ ਲਾਇਆ ਭਗਤੀ ਦਾ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਬੂਟਾ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅੰਬਰਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਮੋਤੀਏ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਆਤਮਿਕ ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਖੇਸ ਬੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿੱਠਲ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।

ਸੰਤ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਰਿਆ ਅਭੰਗ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਠਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਅਨੰਦ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦੀਦਾਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਜੋ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿੱਠਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸੁੱਖਾਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹਨ।

ਸੰਤ ਏਕਨਾਥ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਅਭੰਗ ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਤੀਰਥ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ, ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਦੇਹੀ ਹੀ ਪੰਢਰਪੁਰ ਹੈ, ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਵਿੱਠਲ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਹੀ ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਨਦੀ ਹੈ।

ਸੰਤ ਏਕਨਾਥ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਬੇਹੱਦ ਪਿਆਰਾ ਅਭੰਗ ਪੰਢਰਪੁਰ ਨੂੰ ਭਗਤ ਦਾ 'ਪੇਕਾ ਘਰ' ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਵਿੱਠਲ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਹਨ, ਰੁਕਮਣੀ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤ ਪੁੰਡਲੀਕ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਠੰਢ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।