अभङ्गाः

सन्तबहिणाबायीमहोदयायाः अयं प्रसिद्धः अभङ्गः वारकरीपरम्परायाः ऐतिहासिकं तात्त्विकं च स्वरूपं वर्णयति। भक्तिमन्दिरस्य निर्माणे ज्ञानेश्वरः आधारशिलां स्थापितवान्, नामदेवः तस्य विस्तारम् अकरोत्, एकनाथः स्तम्भरूपेण स्थितः, तुकारामश्च सुवर्णकलशः जातः।

सन्तचोखामेलायाः अयं प्रसिद्धः अभङ्गः आत्मिकशुद्धतायाः सामाजिकसमतायाश्च सर्वोच्चं प्रमाणम्। इक्षुदण्डः वक्रः भवेत् किन्तु तस्य माधुर्यं न कदापि विकृतं भवति; तथैव देहस्य जातिः वा रूपं यत्किमपि स्यात्, अन्तरात्मनः भक्तिरसः सर्वदा विशुद्धः एव तिष्ठति।

सन्तज्ञानेश्वरमहाराजेन आळन्दीपुर्यां विरचितः अयं 'हरिपाठः' वारकरीसम्प्रदायस्य प्राणभूतः नित्यपाठ्यः च ग्रन्थः। अस्मिन् अष्टाविंशत्यभङ्गेषु अद्वैतवेदान्तस्य परमानन्दमयी सगुणभक्तिश्च समन्विता वर्तते। 'हरि मुखे वदत' इति नामसंकीर्तनेन चतस्रः अपि मुक्तयः सुलभतया सिध्यन्ति, संसारबन्धनानि च विनश्यन्ति इति ज्ञानेश्वरमाउली उपदिशति।

सन्त-ज्ञानेश्वरस्य अयं विरहिणी-अभङ्गः गूढार्थपूर्णस्य आध्यात्मिक-अनुभवस्य परमोत्कृष्टः निदर्शनम् अस्ति। हृदयद्वारे रोपितं भक्तेः लघुपादपं भगवत्कृपया गगनपर्यन्तं विस्तृतम् अभवत्। मल्लिकायाः सुगन्ध इव आत्मज्ञानस्य प्रस्फुटनं प्राप्य ज्ञानेश्वरः मनसः सूक्ष्मभावैः एकं दिव्यं वस्त्रं (शेलम्) विरचय्य श्रीविठ्ठलस्य चरणयोः समर्पितवान्।

सन्तज्ञानेश्वरस्य (माउली) अयं परममधुरः अभङ्गः विट्ठलदर्शनस्य अलौकिकम् आनन्दं वर्णयति। भगवतः सुन्दरं सगुणरूपं नेत्राभ्यां दृष्ट्वा यत् अनिर्वचनीयं सुखं जायते, तत् बहुजन्मकृतानां सुकृतानां फलम् अस्ति। भगवान् विट्ठलः एव सर्वसुखानाम् आगारः वर्तते।

सन्तेकनाथस्य अयं दार्शनिकः अभङ्गः वेदान्ताद्वैतस्य सगुणभक्तेश्च अपूर्वं सङ्गमं दर्शयति। तीर्थं न बहिः, अपि तु मानवशरीरे एव विराजते—इयं काया एव पवित्रा पण्डरी, अन्तरात्मा एव साक्षात् विठ्ठलः, अविच्छिन्नं ध्यानमेव भीमा-चन्द्रभागानदी वर्तते।

सन्तेकनाथस्य अयं प्रसिद्धः भक्तिपूर्णः अभङ्गः पण्डरपुरं भक्तानां 'मातृगृहम्' (माहेर) इति वर्णयति। भगवान् विट्ठलः मम पिता, देवी रुक्मिणी च मम माता, भक्तपुण्डलीकः मम भ्राता अस्ति। अस्य पावनधाम्नः स्मरणेन एव मनसि परमानन्दः उत्पद्यते।

सन्त-एकनाथस्य अयं विख्यातः नाटकीयः रूपकात्मको भारुड-अभङ्गः। काम-क्रोधात्मकः विषधरः वृश्चिकः यदा मानवान् दशति, तदा इन्द्रियाणि दाहेन दह्यन्ते। अस्य विषस्य एकमात्रः उपायः अस्ति—तमोगुणं त्यक्त्वा सत्त्वगुणस्य पावनं भस्म लेपनीयं, भगवन्नामस्मरणं च करणीयम्।

त्रयोदशशताब्द्याः कुम्भकार-सन्तगोराकुम्भारमहोदयस्य अयं परमपवित्रः अभङ्गः। चक्रोपरि मृत्तिकां परिमण्डलयन् स परब्रह्मणः साक्षात्कारम् अलभत। निर्गुणं तत्त्वं सगुणेन विठ्ठलरूपेण साक्षादभवत्, तस्य देहाभिमानः पूर्णतया विनष्टः।

वारकरीपरम्परायाः प्रसिद्धायाः सन्त-कवयित्र्याः जनाबायीमहोदयायाः अयं परमविचित्रः भक्तिरसपूर्णः अभङ्गः। चित्तचोरं भगवन्तं विट्ठलं सा 'पण्डरीचोरः' इति मत्वा भक्त्या प्रेमरज्ज्वा बद्धवती। स्वहृदयरूपे कारागारे तं निरुध्य 'प्राणान्तेऽपि न त्वां मुञ्चामि' इति दृढसङ्कल्पं करोति।

सन्तकान्होपात्रायाः इयं परमोत्कृष्टा शरणागतिपूर्णा प्रार्थना। यदा सा महासङ्कटे सैनिकैः बलात् नेतुं प्रयासिता आसीत्, तदा सा पण्डरपुरे विठ्ठलस्य चरणयोः शिरः निधाय प्रार्थनाम् अकरोत्—'हे देवराज, मम परीक्षां मा कुरु, त्वां विना मम प्राणाः उत्क्रामन्ति।' भगवता च सा साक्षात् स्वचरणयोः लीना कृता।

सन्त-चोखामेळस्य सुपुत्रस्य सन्त-कर्ममेळस्य अयं निर्भीकः क्रान्तिकारी च अभङ्गः साक्षात् भगवन्तं विठ्ठलं पृच्छति। सः वदति—हे श्रीपते, अस्माकं जातिः हीना कृता, तत् किं भवान् न जानाति? उच्छिष्टभोजनेन जीवनं गतं, भवतः चित्ते लज्जा कथं न आगच्छति? अस्माकं गृहे दधि-ओदनं भुक्त्वा सम्प्रति अस्वीकारं कथं करोषि? अयं अभङ्गः भक्तेः सामाजिकन्यायस्य च अनुपमः स्वरः अस्ति।

सन्तमुक्ताबायीमहोदयायाः अयं प्रसिद्धः अभङ्गः क्षमायाः करुणायाश्च सर्वोच्चं स्वरूपं दर्शयति। यदा आलन्दीग्रामस्य जनाः ज्ञानेश्वरस्य उपहासं कृतवन्तः, तदा ज्ञानेश्वरः कुटीरस्य कवाटं बद्धवान्। तदा मुक्ताबाई अवदत्—'संसारः यत्किञ्चपि वदतु, सन्ताः तु जलवत् शान्ताः स्युः। हे भ्रातः ज्ञानेश्वर, लोककल्याणाय कवाटम् उद्घाटय!'

सन्त-नामदेवस्य अयं पवित्रः अभङ्गः हरिनाम्नः परममाधुर्यं साधकस्य आन्तरिकं द्वन्द्वं च प्रकाशयति। भगवन्नाम अमृतादपि मधुरम् अस्ति, तथापि चञ्चलं मनः आलस्येन विषयभोगैश्च तत् कथं न गृह्णाति? कीर्तने निद्रा आक्रामति। अतः नामदेवः विठ्ठलं प्रार्थयति यत् मह्यं तव पादारविन्दे अविचलभक्तिं देहि।

वारकरीसम्प्रदायस्य परमं ध्येयवाक्यमिदम्। सन्तनामदेवः कीर्तनरङ्गे सानन्दं नृत्यन् 'जगती ज्ञानदीपं प्रज्वालयामः' इति सङ्कल्पं घोषयति। सांसारिकव्यामोहं परित्यज्य भगवन्नामोच्चारणेन एव त्रिलोक्याः उद्धारः भवति इति अस्य अभङ्गस्य सन्देशः।

सन्त-नरहरेः अयं सुप्रसिद्धतमः अभङ्गः, यत्र स्वस्य स्वर्णकार-कलायाः रूपकेण देहः कर्मशाला, विवेकः मुद्गरः, रामनाम च शुद्धं सुवर्णम् इति वर्ण्यते।

इदं पसायदाननामकं स्तोत्रं ज्ञानेश्वर्याः अन्तर्गतम्। अत्र भगवतः विश्वात्मनः देवस्य प्रार्थना क्रियते यत् सर्वे प्राणिनः सुखिनः स्युः, परस्परं मैत्री भवेत्, धर्मः प्रकाशेत, इत्यादि।

इदं स्तोत्रं सन्तनामदेवेन रचितम् । अत्र भक्तः पंढरपुरीयविठ्ठलं स्वगृहाङ्गणे नृत्यितुं प्रार्थयते, तस्य गुणेषु च रमते ।

सन्तसावतामालिनः अयं सुप्रसिद्धः अभङ्गः कर्मयोगस्य परमं रहस्यम् उद्घाटयति। ईश्वरप्राप्तये वनगमनस्य संन्यासस्य वा आवश्यकता नास्ति; स्वकीये कृषिकर्मणि शाकेषु च साक्षात् विठ्ठलः विराजते। 'कर्म एव पूजा' इति सनातनसिद्धान्तः अत्र मूर्तिमन्तः जातः।

सन्त-सेना-महाराजस्य अयं पवित्रः अभङ्गः पाण्डुरङ्गयात्रायाः (वार्याः) परमोत्कृष्टं गानम् अस्ति। संसारे सर्वाणि तीर्थानि अन्विष्य सेना वदति—यथा पाण्डुरङ्गस्य चरणयोः नामघोषे, पताकासु, चन्द्रभागातटे, भक्तपुण्डलीके, विटौ स्थिते विठ्ठले च सुखं लभ्यते, तथा त्रैलोक्ये कुत्रापि विश्रान्तिः न प्राप्यते।

वारकरीपरम्परायाः सन्तसेनानापितस्य अयं विख्यातः अभङ्गः। स स्वस्य क्षौरकर्म एव भगवदाराधनात्वेन परिणमयति। स वदति—वयं परमभाग्यवन्तः यत् केवलं विठोबायाः दासाः स्मः। दर्पणहस्तेन आत्मनः दर्शनं कारयन् स कर्तरीद्वारा अहंकारं कर्तयति।

सन्तचोखामेलायाः धर्मपत्न्याः सन्तसोयराबाईमहोदयायाः अयं परमपवित्रः अद्वैतभक्तिरसपूर्णः अभङ्गः। पण्डरीनाथस्य दर्शनेन अहन्ता-ममता-जातिभेदादयः सर्वे विकल्पाः विनष्टाः, समग्रं ब्रह्माण्डं भगवतः श्रीरङ्गस्यैकरूपे विलीनम् अभवत्।

सन्ततुकरामस्य इयं परमोत्कृष्टा विदायिनी रचना। यदा सः वैकुण्ठं प्रति सदेहं प्रयाणम् अकरोत्, तदा समस्तान् भक्तान् अन्तिमं 'राम-राम' इति मङ्गलनमस्कारं निवेद्य सः निजधाम्नः यात्रां घोषयति।

सन्त-तुकारामस्य अयं परमोत्कृष्टः अभङ्गः भगवच्चरणयोः अनन्यशरणागतिं समाधिसुखं च प्रतिपादयति। विठ्ठलस्य पादारविन्दयोः दर्शनेन मनसः चञ्चलता, संसारस्य श्रमो दुःखं च सर्वथा नष्टम् अभवत्। सम्प्रति केवलम् आनन्दः एव अवशिष्यते। तुकारामः वदति—अस्माकं कृते विठ्ठलः एव पूर्णसुखस्य सत्यं मानम् अस्ति।

सन्ततुकरामस्य इयं परमोत्कृष्टा रचना अद्वैतभक्तेः समाधिसुखं वर्णयति। यदा जीवात्मा परमात्मना सह ऐक्यं प्राप्नोति, तदा सर्वत्र आनन्दस्यैव तरङ्गाः समुल्लसन्ति। अनिर्वचनीयं ब्रह्मानन्दसुखम् एतत् शब्दानां सामर्थ्यात् परम् अस्ति।

जगद्गुरोः सन्ततुकरामस्य अयं परमकरुणः विरहभक्तिरसपूर्णः अभङ्गः भगवद्दर्शनस्य उत्कण्ठां प्रकाशयति। पूर्णचन्द्रं प्रतीक्षमाणः चकोरः, दीपोत्सवे मातृगृहं गन्तुम् उत्सुका कन्या, क्षुधार्तः मातृस्नेहं याचमानः बालकश्च—एतैः त्रिभिः दृष्टान्तैः सन्ततुकारामः विठ्ठलप्रभोः दर्शनार्थं स्वाभिलाषं वर्णयति।

सन्ततुकरामस्य इयं परमोत्कृष्टा प्रार्थनात्मिका रचना। सांसारिकं धनं मोक्षसुखमपि अस्वीकृत्य सः ईश्वरात् एकमेव वरं याचते—'हे प्रभो! तव विस्मरणं कदापि मा भूत्, सर्वदा सन्तसङ्गः च लभ्यताम्।' अस्याः भक्तेः कृते सः पुनः पुनः जन्म ग्रहीतुमपि सानन्दं सज्जः अस्ति।

सन्ततुकरामस्य अयं प्रसिद्धः अभङ्गः सत्यसाधोः ईश्वरस्य च साक्षात्कारं बोधयति। यः दीनान् संतापितान् च आत्मनः मन्यते, स एव सत्यः साधुः, तस्मिन्नेव साक्षात् भगवतः वासः भवति।

सन्ततुकरामस्य अयं परमपावनः अभङ्गः पण्डरपुरे चन्द्रभागानद्याः सिकतातटे वैष्णवानां दिव्यनृत्यस्य सङ्कीर्तनस्य च जीवन्तं चित्रं प्रस्तौति। क्रोधं जातिगतम् अहङ्कारं च पादाक्रान्तं कृत्वा सर्वे भक्ताः परस्परं नमनं कुर्वन्ति, येन संसारसागरतरणम् अतीव सुकरं भवति।

जगद्गुरोः सन्त-तुकारामस्य अयं विनम्रतायाः निरहंकारस्य च परमपवित्रः अभङ्गः। सः प्रार्थयति—हे भगवन्, मां महत्तां मा देहि, लघुत्वं देहि! यतः शर्कराकणानां आस्वादं क्षुद्रा पिपीलिका प्राप्नोति, किन्तु विशालः ऐरावतः अङ्कुशस्य प्रहारं सहते।

सन्ततुकरामस्य अयं प्रथमः मङ्गलाचरणरूपः अभङ्गः पण्डरपुरस्थस्य विठ्ठलप्रभोः अलौकिकं सगुणरूपं वर्णयति। इष्टिकायां समपादस्थितम्, कटिन्यस्तकरद्वयम्, कण्ठे तुलसीमालां पीताम्बरं च दधानं भगवतः रूपं भक्तानां परमानन्ददायि वर्तते।

सन्त-तुकारामस्य अयं परमपावनः अभङ्गः विठ्ठलनाम्नः अनवरतस्मरणं ध्यानं च उपदिशति। गीतेषु विठ्ठलस्य गुणगानं कर्तव्यं, मनसि तस्य ध्यानं कर्तव्यं, विटौ च तस्य सगुणं रूपं द्रष्टव्यम्। विठ्ठलः दीनानां बन्धुः कृपासागरश्च अस्ति, यः संसारपाशं यमपाशं च छिनत्ति। सन्तसङ्गे तस्य नाम्नः ग्रहणेन मुखे अमृतमाधुर्यं प्रवहति।

अयम् गहनः मराठी अभङ्गः सन्ततुकरामस्य सृष्टिस् सर्वैक्यम् आध्यात्मिकं प्रशंसति। तुकरामः वृक्षान्, लताः, वन्यविहन्तृंश् च स्वस्य सत्यबान्धवान् पारिषदान् मनुत् यद् प्रकृतिः आत्मानं विठ्ठलप्रभोः शान्तध्याने नयति।