सन्त ज्ञानेश्वर

यो भजनले सबैमा एउटै परमात्मा रहेको सत्यलाई उजागर गर्दै, आपसी भेदभाव हटाई प्रेम र एकता फैलाउन प्रेरित गर्छ।

सन्त बहिणाबाईको यो ऐतिहासिक अभङ्गले वारकरी आन्दोलनको स्वरूप प्रस्तुत गर्छ: ज्ञानेश्वरले जग बसाले, नामदेवले विस्तार गरे, एकनाथले खम्बा उठाए र तुकाराम यस देवालयको सुनौलो कलश बने।

सन्त ज्ञानेश्वर महाराजद्वारा आलन्दीमा रचित 'हरिपाठ' वारकरी सम्प्रदायको प्राण र नित्य उपासनाको महामन्त्र हो। यी २८ अभङ्गहरू अद्वैत ज्ञान र सगुण भक्तिको अनुपम सङ्गम हुन्। 'मुखले हरि भन' भन्ने सरल नामस्मरणबाट चारै प्रकारका मुक्तिहरू सहजै प्राप्त हुन्छन्।

सन्त ज्ञानेश्वर महाराजको 'मोगरा फुलला' रहस्यवादी भक्तिको अनुपम शिखर हो। हृदयको ढोकामा रोपेको भक्तिको सानो बिरुवा ईश्वरको कृपाले आकाशसम्म फैलिएको छ। मोगराको फूलझैँ आत्मज्ञानको सुगन्ध फैलिएपछि ज्ञानेश्वरले मनको भावनाले बुनेको दिव्य वस्त्र श्री विट्ठलको चरणमा अर्पण गरेका छन्।

सन्त ज्ञानेश्वर महाराजको यो परम आनन्ददायी अभङ्गले भगवान् विट्ठलको दर्शनबाट प्राप्त हुने दिव्य सुखको वर्णन गर्दछ। प्रभुको श्यामसुन्दर रूप आँखाले देख्नेबित्तिकै हृदयमा जुन परमानन्द छाउँछ, त्यो अनेकौँ जन्मको पुण्यको फल हो र विट्ठल नै सबै सुखका भण्डार हुनुहुन्छ।

सन्त एकनाथ महाराजको यो परम भावुक अभङ्गले पण्डरपुरलाई भक्तको साँचो 'माइतीघर' (माहेर) भनी वर्णन गर्दछ। विट्ठल मेरा पिता, रुक्मिणी मेरी आमा र पुण्डलीक मेरा भाइ हुन् भनी उहाँले गाउनुभएको छ।

सन्त कवयित्री जनाबाईको यो परम प्रिय र साहसिक अभङ्ग हो। उहाँले मन चोर्ने भगवान् विट्ठललाई 'पण्डरपुरको चोर' भन्दै प्रेमको डोरीले बाँधेर आफ्नो हृदयको झ्यालखानामा कैद गर्नुभएको छ र ज्यान गए पनि नछाड्ने अड्डी लिनुभएको छ।

सन्त मुक्ताबाईको यो अभङ्गले क्षमा र सच्चा सन्तको लक्षण सिकाउँछ। मानिसहरूको कटु वचनले दुःखी भएर ज्ञानेश्वरले कुटीको ढोका बन्द गर्दा, बहिनी मुक्ताबाईले सम्झाउँदै भनिन्: 'संसारको बोली सहनु नै सन्तको धर्म हो; जगतको कल्याणका लागि ढोका खोल्नुहोस्!'

यो प्रार्थना सन्त ज्ञानदेवले आफ्नो ग्रन्थको अन्त्यमा गरेको विश्वकल्याणको माग हो। यसमा सबै प्राणीहरूको सुख, शान्ति, मैत्री र धार्मिक मार्गमा प्रगतिको कामना गरिएको छ।

सन्त तुकाराम महाराजको यो परम प्रार्थनापूर्ण अभङ्ग हो। सांसारिक धन-सम्पत्ति वा मोक्षको समेत चाहना नराखी उहाँले परमात्मासँग एउटै वरदान माग्नुभएको छ—'हे प्रभु! मलाई कहिल्यै तपाईंको विस्मृति नहोस् र सधैँ सन्तहरूको सङ्ग पाइरहोस्।'

सन्त तुकाराम महाराजको यो अत्यन्त लोकप्रिय अभङ्गले साँचो साधु र मानवताको मर्म सिकाउँछ। जसले दुःखी, पीडित र असहायहरूलाई आफ्नै ठानेर माया गर्छ, उही सच्चा सन्त हो र उसैमा साक्षात् परमात्माको वास हुन्छ।

सन्त तुकाराम महाराजको यो आदि एवं मङ्गलकारी अभङ्गले पण्डरपुरका भगवान् विट्ठलको मनमोहक सगुण रूपको स्तुति गर्दछ। इँटामाथि समचरण उभिएर, कम्मरमा दुवै हात राखेर, गलामा तुलसीको माला र पीताम्बर पहिरिनुभएका प्रभुको रूप नै भक्तको सर्वोच्च सुख हो।