भक्ती

“भक्ती” हा शब्द संस्कृत धातू “भज्” पासून आला आहे; त्याचा अर्थ वाटून घेणे, संलग्न असणे, सहभागी होणे आणि आराधनेने प्रेम करणे असा होतो. हिंदू तत्त्वज्ञानात, विवेकी ज्ञानाचा मार्ग असलेला ज्ञानयोग आणि ध्यानातील तल्लीनतेचा मार्ग असलेला राजयोग, या दोन्हींना कठोर मानसिक शिस्त आणि तपस्वी सहनशक्ती आवश्यक असते. भक्तियोग त्याऐवजी मानवी हृदयाच्या नैसर्गिक भावनिक सामर्थ्याचा उपयोग करतो, आणि सांसारिक आसक्तींना परमतत्त्वाप्रती उच्च, निरपेक्ष प्रेमात परिवर्तित करतो.

नारद भक्तिसूत्रे आपल्या दुसऱ्या आणि तिसऱ्या सूत्रांत शास्त्रीय व्याख्या देतात: सा त्वस्मिन् परमप्रेमरूपा, अमृतस्वरूपा च. ईश्वराकडे वळलेले ते प्रेम परम, निरपेक्ष स्नेहाच्या स्वभावाचे आहे; आपल्या अंतर्निहित स्वरूपात ते शाश्वत अमृत आहे, अमरत्वच आहे.

श्रीमद्भागवत पुराण आपल्या सातव्या स्कंधाच्या पाचव्या अध्यायात, आणि गोस्वामी तुलसीदासांचे रामचरितमानस, या दोन्ही ग्रंथांत नवधा भक्तीचे वर्णन आहे; भक्ती ज्या नऊ क्रमिक रूपांतून प्रकट होते ती ही रूपे आहेत.

श्रवण म्हणजे भगवंताचे गुण आणि कथा एकाग्रतेने ऐकणे; राजा परीक्षिताने शुकदेवांकडून भागवत श्रवण केले, हे याचे उदाहरण. कीर्तन म्हणजे दिव्य नामांचे उच्च स्वरात गायन आणि उत्सव; ते स्वतः शुकदेवांनी पुढे नेले, आणि नंतर चैतन्य महाप्रभू व मीराबाई यांनी. स्मरण म्हणजे प्रत्येक परिस्थितीत दिव्य सान्निध्याची अखंड आठवण; वडिलांनी घातलेल्या प्रत्येक संकटातही नारायणाला दृढपणे धरून राहिलेला प्रह्लाद याचे मूर्त रूप आहे.

पादसेवन म्हणजे पवित्र चरण, मंदिरे आणि जिवंत निसर्ग यांची भक्तिभावाने सेवा; विष्णूच्या चरणी देवी लक्ष्मीची शाश्वत सेवा हे याचे उदाहरण. अर्चन म्हणजे फुले, जल, धूप आणि दीप यांनी पूजा; राजा पृथूचे भक्तिपूर्ण अर्पणांनी भरलेले राज्य हे याचे दृष्टान्त आहे. वंदन म्हणजे अहंकाराविना, पूर्ण विनम्रतेने केलेले नमन; वृंदावनाच्या धुळीत अक्रूरांनी साष्टांग प्रणिपात केला, ते याचे उदाहरण.

दास्य म्हणजे दैवी इच्छा पूर्ण करण्यास तत्पर असलेला निष्ठावान सेवक म्हणून ईश्वराजवळ जाणे; रामाप्रती हनुमंताची निःस्वार्थ सेवा हे त्याचे सर्वश्रेष्ठ रूप आहे. सख्य म्हणजे पूर्ण विश्वास आणि आत्मीयतेने दैवाशी मैत्री करणे; अर्जुन आणि सुदामा यांनी कृष्णाशी जशी मैत्री केली, ते याचे उदाहरण. आत्मनिवेदन म्हणजे देह, मन, आत्मा आणि अहंकार पूर्णपणे परमात्म्याला अर्पण करणे; वामनाला आपले मस्तकच अर्पण करणारा राजा बली हे याचे उदाहरण.

प्रत्येक भक्त ‘भाव’ नावाच्या एका विशिष्ट भावनिक स्वभावाद्वारे दैवाशी नाते जोडतो, हे भक्ती परंपरा मान्य करते. शांत भाव म्हणजे शांत विस्मय; परब्रह्माच्या महिमेसमोर प्राचीन ऋषींनी धारण केलेला ध्यानमय आदर. दास्य भाव म्हणजे निष्ठावान सेवा; ज्या भावात हनुमंतासारखा भक्त ईश्वराला परम स्वामी आणि स्वतःला विनम्र सेवक म्हणून पाहतो. सख्य भाव म्हणजे समान पातळीवरील सोबत; अर्जुन आणि ब्रजातील गोपबालकांनी कृष्णाबरोबर विश्वासू मित्र म्हणून जो भाव वाटून घेतला.

वात्सल्य भाव म्हणजे मातापित्यांची कोमलता; ज्यात यशोदेसारखा भक्त ईश्वराला काळजी आणि पोषणाची गरज असलेले अमूल्य, असहाय्य बालक म्हणून पाहतो. माधुर्य भाव, म्हणजे गोड मिलन, हा भक्तीचा मुकुट आहे; ज्यात आत्मा ईश्वराला शाश्वत प्रियतम म्हणून प्रेम करतो आणि प्रेमी व प्रियकर यांच्यामधील प्रत्येक सीमा मिटवतो. वृंदावनातील गोपी, मीराबाई आणि आंडाळ हे या भावाचे मूर्त उदाहरण आहेत.

भारतीय भक्तीचे एक विशेष तेज म्हणजे गुणांसह असलेल्या वैयक्तिक, साकार रूपाची सगुण उपासना आणि आकारहीन, अव्यक्त परब्रह्माची निर्गुण उपासना, यांच्यातील अखंड सुसंवाद. तुलसीदास रामचरितमानसात हे थेट सांगतात: सगुनहि अगुनहि नहिं कछु भेदा, गावहिं मुनि पुरान बुध बेदा; म्हणजे गुणयुक्त आणि गुणातीत यांच्यात कोणताही भेद नाही, जसे ऋषी, पुराणे आणि वेद स्वतः घोषित करतात.

भक्तीच्या शीततेने पाणी बर्फ होऊन गोठते आणि ज्ञानाच्या उष्णतेने पुन्हा पाण्यात विरघळते, त्याचप्रमाणे आकारहीन ब्रह्म आपली मोहक दैवी रूपे धारण करते. विठ्ठल, कृष्ण, राम, शिव किंवा देवी, कोणतेही रूप असो, ते प्रेम करण्यासाठी चेहरा हवा असलेल्या भक्ताच्या प्रेमातूनच उद्भवते.

ज्ञानयोग आणि राजयोग दोन्ही सामान्य मानवी भावनांना मुक्तीच्या वाटेवर ताब्यात ठेवायच्या, शांत करायच्या किंवा ओलांडून जायच्या गोष्टी मानतात. भक्ती याच्या उलट युक्तिवाद करते: बहुतेक परंपरा साधकाने ज्या आसक्ती आणि ओढी ओलांडाव्यात असे सांगतात, त्याच आसक्ती आणि ओढी, त्यांची दिशा सांसारिक वस्तूंवरून ईश्वराकडे वळल्यावर, मुक्तीचे वाहन बनू शकतात. भक्ताला मुक्त होण्यासाठी प्रेम विझवावे लागत नाही; प्रेमाला फक्त आपले खरे लक्ष्य सापडायला हवे. ती दिशा बदलण्यासाठीच नऊ अंगे ठोस साधने म्हणून अस्तित्वात आहेत.

पाच भाव महत्त्वाचे आहेत, कारण ते भक्तीला एकाच योग्य भावनिक मुद्रेत बंदिस्त करण्यास नकार देतात. विस्मयभरले अंतर, निष्ठावान सेवा, सहज मैत्री, संरक्षक कोमलता, किंवा संपूर्ण मधुर समर्पण, यांकडे आकर्षित झालेला साधक प्रत्येकात एक असा आदर्श शोधतो, जो त्याच्यापूर्वी एखाद्या पूज्य भक्ताने आधीच आचरलेला असतो. ही विविधता स्वतः भक्तीच्या तर्काचा भाग आहे: ईश्वर त्या नात्याद्वारे गाठता येतो जे प्रत्येक हृदय स्वाभाविकपणे रचते; प्रत्येक भक्ताने आपला स्वभाव एकाच मान्य भावात ढाळावा अशी मागणी केली जात नाही.

नऊ अंगांपैकी कोणतेही एक पूर्ण झाल्याशिवाय पुढचे सुरू करावे, अशी अट कोणतेही अंग घालत नाही. श्रवण पूर्ण परिपक्व झाल्याशिवाय कीर्तन सुरू होऊ नये, किंवा दास्य परिपूर्ण झाल्याशिवाय सख्य शक्य नाही, असा आग्रह परंपरा कुठेही धरत नाही. भक्त भगवंताच्या कथा ऐकू शकतो, त्या उच्च स्वरात गाऊ शकतो, आणि एका साध्या दुपारी शांतपणे त्यांचे स्मरण करू शकतो; प्रत्येक अंग रांगेत थांबण्याऐवजी इतरांना बळ देत जवळजवळ एकाच वेळी चालते. नऊ अंगे एकाच शिडीचे नऊ टप्पे म्हणून नव्हे, तर एकाच घराची नऊ दारे म्हणून समजणे अधिक योग्य आहे; इतर विकसित झाली नसली तरी प्रत्येक दार प्रेम खोल करण्यासाठी स्वतः पुरेसे आहे.

या शिकवणीतील जवळजवळ प्रत्येक अंग आणि प्रत्येक भाव केवळ अमूर्त वर्ग म्हणून न राहता एका विशिष्ट भक्ताशी जोडलेला आहे. श्रवणासाठी परीक्षित, स्मरणासाठी प्रह्लाद, सेवेसाठी हनुमंत, माधुर्य मिलनासाठी मीराबाई उभे आहेत. सामान्य वर्णनांऐवजी नामांकित जीवनांवर हा भर महत्त्वाचा आहे, कारण भक्ती ही मूलतः केवळ समजून घेण्याची नव्हे, तर जगण्याची साधना आहे. सततच्या स्मरणाची अमूर्त व्याख्या, खऱ्या संकटाच्या मध्येही ईश्वराला धरून राहणे कसे वाटते हे फार थोडे सांगते. प्रह्लादाची विशिष्ट परीक्षा, विष, अग्नी आणि स्वतःच्या पित्याचा क्रोध यांतून वाचूनही एका क्षणासाठीही आपले अंतःकरणातील लक्ष ढळू न देणे, हे साधकाला ही साधना नेमकी काय मागते आणि ती काय शक्य करते, ते दाखवते.