चालीसा

चालीसा म्हणजे सुमारे चाळीस कडव्यांचे भक्तिस्तोत्र. ते एखाद्या एका देवतेसाठी किंवा एका पूज्य विभूतीसाठी रचलेले असते आणि मोठ्याने म्हणण्यासाठी किंवा गाण्यासाठी असते. हा शब्द हिंदीतील चालीस (चाळीस) यावरून आला आहे, आणि तो संस्कृतमधील चाळीस दर्शवणाऱ्या शब्दापासून निघाला आहे. प्रत्येक कडवे हे लहानसे, यमकबद्ध आणि स्वतःमध्ये पूर्ण असे एकक असते, म्हणून चालीसा पाठ करणे सोपे असते, आणि पुष्कळ भक्त ती रोज म्हणतात. या पानावर बारा चालीसा आहेत, त्या प्रत्येक ज्या देवतेची स्तुती करते त्या देवतेनुसार मांडलेल्या आहेत, जेणेकरून गणेशाची किंवा देवीची चालीसा शोधणारा वाचक थेट तिथे पोहोचू शकेल.

बहुतेक चालीसा दोन छंदप्रकारांनी बनलेल्या असतात. चौपाई ही स्तोत्राची मुख्य ओळ आहे: आमचा शब्दकोश सांगतो की काटेकोरपणे ती सोळा-सोळा मात्रांच्या चार ओळींचे पद असते, पण हनुमान चालीसेत प्रत्येक क्रमांकित कडवे हे दोन ओळींचा अर्धा भाग आहे, आणि परंपरा त्याला एक चौपाई मानते. दोहा हे यमकबद्ध द्विपदी कडवे आहे. स्तोत्रे सहसा एक-दोन दोह्यांनी सुरू होतात, जे प्रार्थना सांगतात किंवा मार्गदर्शकाचे स्मरण करतात, आणि एका दोह्याने संपतात, जो आशीर्वादाचा समारोप करतो. चाळीस चौपाई या दोहोंच्या मध्ये येतात.

चाळीस ही संख्या मोजणीपेक्षा या रूपाचे नाव अधिक आहे, आणि पाने ते दाखवतात. हनुमान चालीसा मध्ये दोन आरंभीचे दोहे, चाळीस चौपाई आणि एक समारोपाचा दोहा आहे, एकूण त्रेचाळीस कडवी. कृष्ण चालीसा ची हीच रचना आहे. इतर वेगळ्या आहेत, जसे तक्ता दाखवतो. लक्ष्मी चालीसा आपल्या चाळीस ओळी वीस द्विपदींमध्ये ठेवते, आणि साई चालीसा एकशे एक नोंदींपर्यंत जाते, कारण ती एका जीवनाची कथा सांगते.

तक्त्यातील एका नोंदीबद्दल एक शब्द सांगणे आवश्यक आहे. बजरंग बाण याला चालीसा म्हटले जात नाही आणि त्यात चाळीस कडवी नाहीत, पण त्याचा पाठ त्याच पद्धतीने केला जातो आणि तो हनुमानाच्या स्तोत्रांच्या त्याच कुटुंबातील आहे, म्हणून तो इथे ठेवला आहे.

चालीसा मोठ्याने वाचली किंवा गायली जाते, एकट्याने किंवा समूहाने, आणि पाने प्रत्येकीसाठी ज्या दिवशी आणि उत्सवांना पाठ रूढ आहे ते नोंदवतात. हनुमान आणि रामाची स्तोत्रे मंगळवारी आणि शनिवारी म्हटली जातात, शनि चालीसा शनिवारी, आणि शिव चालीसा सोमवारी तसेच श्रावण महिन्यात. दुर्गा चालीसा नवरात्रीची आहे, लक्ष्मी चालीसा शुक्रवारची आणि दिवाळीची, सरस्वती चालीसा वसंत पंचमीची, कृष्ण चालीसा जन्माष्टमीची आणि गणेश चालीसा गणेश चतुर्थीची. साई चालीसा प्रार्थनासभांमध्ये गायली जाते. अनेक स्तोत्रे पाठानंतर मिळणाऱ्या फळाच्या कथनाने संपतात. आम्ही ते शब्द स्तोत्राचे स्वतःचे शब्द म्हणून सांगतो आणि कोणत्याही परिणामाचे वचन देत नाही.

गट देवतेनुसार आहेत, कारण बहुतेक वाचक अशाच प्रकारे शोधत येतात: हनुमान आणि राम; कृष्ण आणि खाटू श्याम; शिव, गणेश आणि शनि; दुर्गा, लक्ष्मी आणि सरस्वती या रूपांतील देवी; आणि पूज्य संत साईबाबा. एका गटात स्तोत्रे अकारविल्हे क्रमाने आहेत, आणि प्रत्येक ओळ एका वाक्यात सांगते की ते स्तोत्र काय आहे. सर्वांत प्रसिद्ध हनुमान चालीसा अवधी भाषेत आहे आणि परंपरेने ती सोळाव्या शतकातील कवी तुलसीदास यांची मानली जाते. तिच्या रचनेचा वृत्तांत हनुमान चालीसेचा उगम या पानावर आहे, जिथे तो परंपरा म्हणून मांडला आहे, नोंदवलेला इतिहास म्हणून नाही.

चालीसा म्हणजे सुमारे चाळीस कडव्यांचे स्तोत्र. चौपाई ही चालीसेची मुख्य छंदपंक्ती आहे, आणि दोहा हे यमकबद्ध द्विपदी कडवे आहे जे तिची सुरुवात किंवा समाप्ती करते. सोरठा, ज्याला सोरठ असेही लिहितात, हा दोह्याचा एक प्रकार आहे. अवधी ही तुलसीदास आणि रामचरितमानसाची पूर्वेकडील हिंदी भाषा आहे. तुलसीदास हे रामाचे सोळाव्या शतकातील संत-कवी आहेत. नवरात्र म्हणजे देवीच्या नऊ रात्री, आणि वसंत पंचमी हा सरस्वतीचा वसंतोत्सव आहे.