હુકમ

શીખ તત્ત્વમીમાંસાના પાયામાં હુકમની વિભાવના છે, એક એવો શબ્દ જે પરમ સર્જક ઇક ઓંકારની સર્વોપરી દિવ્ય ઇચ્છા, વ્યવસ્થા અને આજ્ઞા દર્શાવે છે. ગુરુ ગ્રંથ સાહિબની પ્રારંભિક રચનાઓમાં ગુરુ નાનકે હુકમને એવી પરમ વાસ્તવિકતા તરીકે સ્થાપિત કર્યો છે જે સમગ્ર બ્રહ્માંડનું સંચાલન કરે છે. તે કોઈ માનવાકાર રાજાનો મનસ્વી આદેશ નથી, પરંતુ તે વ્યાપક, શાશ્વત અને અટલ નિયમ છે, જેના દ્વારા સમગ્ર સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થાય છે, ટકી રહે છે અને વિલીન થાય છે. હુકમને સમજવાનો અર્થ એ ઓળખવો છે કે પ્રગટ લોકમાં આ પવિત્ર રચનાની સીમાની બહાર કંઈ પણ બનતું નથી.

હુકમની બ્રહ્માંડીય ભૂમિકા અસ્તિત્વના દરેક સ્તરમાં વ્યાપેલી છે, આકાશી પિંડોની ગતિથી લઈને માનવ નિયતિના સૂક્ષ્મ પ્રગટીકરણ સુધી. જપુજી સાહિબની બીજી પૌડીમાં ગુરુ નાનક જાહેર કરે છે કે હુકમથી જ સર્વ રૂપો રચાય છે, જોકે તેમનો હુકમ સ્વયં સંપૂર્ણપણે કહી શકાતો નથી; તેમના હુકમથી જીવો અસ્તિત્વમાં આવે છે, અને તેમના હુકમથી મહત્તા અને ઉચ્ચ પદ પ્રાપ્ત થાય છે. આ એ સક્રિય સિદ્ધાંત છે જે સુખ અને દુઃખ વહેંચે છે, કર્મ નક્કી કરે છે અને જન્મ-મૃત્યુના ચક્રોનું નિયમન કરે છે. હુકમ સર્વત્ર બંધનકારક હોવાથી તેનો વિરોધ નિરર્થક પ્રયત્ન છે અને તે બ્રહ્માંડીય તથા અસ્તિત્વગત દુઃખનું મૂળ કારણ છે.

મનુષ્ય માટે મૂળભૂત આધ્યાત્મિક દ્વિધા એ સ્વતંત્રતાનો તે ભ્રમ છે જેને હઉમૈ કહેવાય છે, એટલે કે આત્મકેન્દ્રિત, અહંકારી અભિમાન. હઉમૈ ખોટું ફફડાવે છે કે વ્યક્તિ પોતાના કર્મોની અંતિમ કર્તા અને પોતાના ભાગ્યની સ્વામી છે. આ ભ્રમ માનવજાતને દૈવી પ્રવાહથી અલગ કરે છે અને આત્માને જન્મ-મરણના ચક્રમાં બાંધે છે.

શીખ ધર્મ શીખવે છે કે આધ્યાત્મિક મુક્તિ ગૂઢ અનુષ્ઠાનો, તપશ્ચર્યા અથવા બૌદ્ધિક ચિંતનથી પ્રાપ્ત થતી નથી. તે એ માર્ગે આવે છે જેને જપુજી સાહિબની પહેલી પૌડી “હુકમ રજાઈ ચલણા” કહે છે, એટલે કે આનંદપૂર્વક દિવ્ય ઇચ્છાના સમર્પિત તાલમેલમાં જીવવું. ગુરુ નાનક ત્યાં લખે છે કે લખેલું છે કે મનુષ્યે તેમની આજ્ઞાનું પાલન કરવું જોઈએ અને તેમની ઇચ્છાના માર્ગે ચાલવું જોઈએ, અને તે અહંકારનો ત્યાગ કરવો જોઈએ જે તેનાથી વિરુદ્ધ આગ્રહ રાખે છે. જ્યારે કોઈ દરેક ઘટનામાં હુકમની કાર્યપ્રણાલી જુએ છે, ત્યારે અહંકારની કઠોર દીવાલો દૈવી કૃપાના સાગરમાં ઓગળી જાય છે.

દૈનિક ભક્તિ-અભ્યાસમાં હુકમ સાથેનો તાલમેલ તે બિનશરતી સ્વીકારની વૃત્તિથી જીવાય છે, જેને રજા કહેવાય છે, એટલે કે દરેક પરિસ્થિતિમાં સંતોષ, જેમાં સમૃદ્ધિ અને વિપત્તિ બંનેને દૈવી વિવેકની અભિવ્યક્તિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જે શીખે રજાને પોતાની અંદર ઉતારી લીધી છે, તે કષ્ટને એવી સમસ્યા તરીકે જોતો નથી જેને હુકમ ઉકેલવામાં નિષ્ફળ ગયો હોય, પરંતુ તેને સ્વયં હુકમ તરીકે જુએ છે, દૈવી ઇચ્છાની એટલી જ માન્ય અભિવ્યક્તિ તરીકે જેટલો કોઈ પણ આશીર્વાદ.

શીખો વાકની પવિત્ર વિધિ દ્વારા, જેને હુકમનામા પણ કહેવાય છે, હુકમની ચોક્કસ સૂચના સક્રિયપણે શોધે છે. આ વિધિમાં શ્રી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબને આદરપૂર્વક કોઈ યાદચ્છિક પાને ખોલવામાં આવે છે, જેથી તે દિવસ માટે જીવંત ગુરુનું માર્ગદર્શન મળી શકે. આ પ્રથા ધર્મગ્રંથને બંધ ઐતિહાસિક લખાણ તરીકે નહીં, પરંતુ જીવંત વાણી તરીકે જુએ છે, જે હજી પણ કોઈ વ્યક્તિની ચોક્કસ ક્ષણને સંબોધવા સક્ષમ છે.

હુકમ હેઠળ જીવન આધ્યાત્મિક સાધકને સચિયારમાં રૂપાંતરિત કરે છે, એક સત્યનિષ્ઠ જીવ જેનું જીવન પરમાત્માની શાશ્વત સિમ્ફની સાથે સૂર મિલાવતી અખંડ ધૂન છે. સચિયાર તે નથી જેણે કોઈ એક નાટકીય સિદ્ધિ મેળવી હોય, પરંતુ તે છે જેની સામાન્ય પસંદગીઓ ધીમે ધીમે એવી ઇચ્છા સાથે સંરેખિત થઈ ગઈ છે જે તેના અહંકાર કરતાં ઘણી મોટી છે.

હુકમને એ નિયતિવાદ સાથે ગૂંચવવો સહેલો છે જે પ્રયત્નમાંથી તમામ અર્થ કાઢી નાખે છે, જાણે કે બધું નિયંત્રિત કરતી બ્રહ્માંડીય વ્યવસ્થાને ઓળખવાથી વ્યક્તિએ જે પણ આવે તેની સામે નિષ્ક્રિય રહેવું જોઈએ. શીખ ધર્મશાસ્ત્ર આ વાંચનનો સીધો વિરોધ કરે છે. હુકમ સમક્ષ સમર્પણ એ ઇચ્છાનો ત્યાગ નથી, પરંતુ તેનું પુનર્નિર્દેશન છે, પરિણામો પર નિયંત્રણ રાખવાના અહંકારી આગ્રહથી દૂર, અને એક એવી મોટી વ્યવસ્થામાં પૂરા હૃદયથી ભાગીદારી તરફ, જેને સ્વયંએ રચી નથી અને જેને તે સંપૂર્ણપણે સમજી પણ શકતો નથી. સચિયાર તેમ છતાં કર્મ કરે છે, કામ કરે છે, પસંદગી કરે છે, પરંતુ આ થકવી નાખનારી માંગ વિના કે દરેક ક્રિયાએ વાસ્તવિકતાને અહંકારના પસંદગીના આકારમાં વાળવી જ જોઈએ.

આ ધર્મશાસ્ત્રમાં હઉમૈને કેન્દ્રીય સમસ્યા બનાવે છે તે અજ્ઞાન અથવા સામાન્ય નૈતિક ચૂક નથી, પરંતુ એ હકીકત છે કે એકલો તે જ આત્મા અને દૈવી ઇચ્છા વચ્ચે ઊભો છે. હુકમ પહેલેથી જ સર્વવ્યાપી છે અને પહેલેથી જ કાર્યરત છે, ભલે કોઈ વ્યક્તિ તેને ઓળખે કે ન ઓળખે. હુકમને કમાવવાની, વિધિથી શોધવાની અથવા ગૂઢ સાધનાથી ખોલવાની જરૂર નથી, કારણ કે તે કોઈ પણ અપવાદ વિના પહેલેથી જ બધું સંચાલિત કરે છે. સમગ્ર આધ્યાત્મિક કાર્ય એ એક જ ભ્રમને તોડવામાં પરિણમે છે, એટલે કે કર્તૃત્વનો અહંકારી દાવો, જે આત્માને તે વાસ્તવિકતાને ઓળખતા રોકે છે જે હકીકતમાં ક્યારેય તેનાથી છુપાયેલી ન હતી.

હુકમને નિયમોના એક સમૂહ તરીકે કલ્પવો સહેલો હશે, જે એકવાર જારી કરવામાં આવ્યા અને પછી પોતાની મેળે ચાલવા માટે છોડી દેવામાં આવ્યા, જેમ ઘડિયાળી યંત્રમાં ચાવી ભરીને પાછળ હટી જાય છે. ગુરુ નાનકની ભાષા આ અંતરનો વિરોધ કરે છે. હુકમને વર્તમાન કાળમાં રૂપોનું સક્રિયપણે સર્જન કરતો, સુખ અને દુઃખ વહેંચતો અને મહત્તા આપતો વર્ણવવામાં આવ્યો છે, કોઈ ઘણા સમય પહેલાં પૂર્ણ થયેલા ઐતિહાસિક કાર્ય તરીકે નહીં. આ ધર્મશાસ્ત્ર જે દૈવી ઇચ્છાનું વર્ણન કરે છે તે સૃષ્ટિથી અલગ ઊભેલો કોઈ કાયદાકર્તા નથી જે તેનું પાલન થતું જુએ, પરંતુ દરેક ક્ષણે દરેક રૂપ અને ભાગ્યને ધારણ કરતી સતત હાજરી છે. આ કારણે જ હુકમ પ્રત્યેના સમર્પણને વારસામાં મળેલા નિયમનું પાલન નહીં, પરંતુ જીવંત સંબંધ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે.

જો હુકમ પહેલેથી જ દરેક ઘટનાને અપવાદ વિના સંચાલિત કરે છે, તો વાકનો દૈનિક અભ્યાસ બિનજરૂરી લાગી શકે છે. છેવટે, તે ક્ષણે કોઈ વ્યક્તિ જે વાંચે છે તે પહેલેથી જ સંપૂર્ણપણે અસરકારક ઇચ્છામાં કોઈ માહિતી ઉમેરી શકતું નથી. આ અભ્યાસ ટકી રહે છે કારણ કે હુકમની સર્વવ્યાપકતા કોઈ વ્યક્તિની પોતાની તે વિશેની સ્પષ્ટતા સમાન નથી. હઉમૈ સાધકની તે દૈવી ઇચ્છાને ઓળખવાની ક્ષમતા પર પડદો પાડે છે, જે પહેલેથી તેની પરિસ્થિતિઓને ઘડી રહી છે. વાક હુકમની બહારથી આવતા નવા નિર્દેશ તરીકે ઓછું અને આ પડદાના ક્ષણિક હટી જવા તરીકે વધુ કાર્ય કરે છે, જેથી વ્યક્તિ સ્પષ્ટ જોઈ શકે કે તે દિવસે શું શાસન કરી રહ્યું હતું, ભલે તે ક્યારેય મોટેથી વાંચવામાં આવ્યું હોય કે ન હોય.