ପରିକ୍ରମା ଓ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା

ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଶବ୍ଦ ‘ପ୍ର’, ଅର୍ଥାତ୍ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କିମ୍ବା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ‘ଦକ୍ଷିଣ’, ଅର୍ଥାତ୍ ଡାହାଣ, ନିପୁଣ କିମ୍ବା ଉଦାର, ର ସଂଯୋଗରେ ଗଠିତ। ଏହି ଶବ୍ଦ ଦେବତା, ମନ୍ଦିର, ପବିତ୍ର ବୃକ୍ଷ, ପର୍ବତ ବା ନଦୀ ଚାରିପାଖରେ ଏପରି ଭାବେ ଚାଲିବାର କ୍ରିୟାକୁ ବୁଝାଏ ଯେ ସେମାନେ ସର୍ବଦା ନିଜ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରହନ୍ତି। ଏକ ବୃତ୍ତର ପରିଧିରେ ଅସଂଖ୍ୟ ବିନ୍ଦୁ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ କେବଳ ଗୋଟିଏ, ଅଚଳ କେନ୍ଦ୍ର ଥାଏ। ସାଧାରଣ ଜୀବନରେ ଭକ୍ତଙ୍କର ମନୋଯୋଗ ଅନେକ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତ ଆଡ଼କୁ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ—ଇଚ୍ଛା, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ବିଚଳନ। ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଏକ ଭିନ୍ନ ଅଭ୍ୟାସର ଶାରୀରିକ ଅଭ୍ୟାସ: ଶରୀର ଯେତେ ଦୂରକୁ ଯାଉ, ପାଦେ ପାଦେ ସେ ସେହି ଏକ ଅଚଳ କେନ୍ଦ୍ରକୁ ଫେରି ଆସେ, ଯାହାକୁ ଦେବତା ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରନ୍ତି।

ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତରେ ଚାଲିବା, ଅର୍ଥାତ୍ ଦେବତାଙ୍କୁ ନିଜ ଡାହାଣ ପାଖରେ ରଖିବା, ଭକ୍ତମାନେ ସମ୍ମାନର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ବୁଝନ୍ତି, କାରଣ ପରମ୍ପରାଗତ ଭାବେ ଅଭିବାଦନ ଓ ନୈକଟ୍ୟରେ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱ ସମ୍ମାନର ପାର୍ଶ୍ୱ ବୋଲି ବିବେଚିତ ହୁଏ। ଶିବଲିଙ୍ଗ ପୂଜାରେ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଏବେ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିରହିଛି। ଲିଙ୍ଗର ଆଧାରରେ ନିର୍ମାଲ୍ୟ ବା ସୋମସୂତ୍ର ଥାଏ, ଯେଉଁ ପଥ ଦେଇ ଅଭିଷେକରେ ଅର୍ପିତ ଜଳ ବାହାରି ଯାଏ। ତେଣୁ ଲିଙ୍ଗର ପରିକ୍ରମା କରୁଥିବା ଭକ୍ତମାନେ ଏହି ପଥ ଲଙ୍ଘନ କରିବାକୁ ପୂର୍ବରୁ ଅଟକି ଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ଯେଉଁ ପଥରେ ଆସିଥିଲେ ସେହି ପଥରେ ଫେରି ଆସନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଅର୍ଦ୍ଧ-ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ଅର୍ଥାତ୍ ଅଧା ପରିକ୍ରମା, କୁହାଯାଏ। ଏହା ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିବା ଜଳ ଉପରେ ପା ନ ଦେବାର ଯତ୍ନ ଯୋଗୁଁ କରାଯାଏ।

ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ସମୟରେ ଅନେକ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ପାଠ କରନ୍ତି: “ଯାନି କାନି ଚ ପାପାନି ଜନ୍ମାନ୍ତରକୃତାନି ଚ। ତାନି ତାନି ବିନଶ୍ୟନ୍ତି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣପଦେ ପଦେ॥” — ଅର୍ଥାତ୍ ଜନ୍ମାନ୍ତରରେ କୃତ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପାପ ଅଛି, ପରିକ୍ରମାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଦ ସହିତ ସେସବୁ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଝାମଣା ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣର ଏକ ଶିକ୍ଷା ସହିତ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୁଏ (ବହୁଳ ଭାବେ ଉଦ୍ଧୃତ ପାଠ ଅନୁସାରେ ଅଧ୍ୟାୟ ୯, ଶ୍ଲୋକ ୨୮), ଯେଉଁଥିରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାର ପ୍ରଥମ ପାଦରେ ମନର ପାପ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଦରେ ବାଣୀର ପାପ, ଏବଂ ତୃତୀୟ ପାଦରେ ଶରୀରର ପାପ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଦ ସହିତ ଭକ୍ତଙ୍କ ବୋଝ କ୍ରମଶଃ ହାଲୁକା ହୁଏ।

ପରମ୍ପରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ସଂଖ୍ୟା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ, ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତାଙ୍କ ବିଶେଷ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ। ଗଣେଶଙ୍କର ସାଧାରଣତଃ ଏକ ପରିକ୍ରମା କରାଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବଙ୍କର ସାତ, ଯାହା ତାଙ୍କ ରଥର ସାତ ଅଶ୍ୱକୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ; ଦେବୀ ବା ଶକ୍ତିଙ୍କର ଏକ କିମ୍ବା ନଅ, ନବରାତ୍ରିର ନଅ ରାତ୍ରି ଅନୁରୂପ; ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଚାରି। କେବଳ ଶିବଙ୍କୁ ଉପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅର୍ଦ୍ଧ-ପରିକ୍ରମା ମିଳେ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତ ନୁହେଁ, ସେହି ସୋମସୂତ୍ର ପ୍ରତି ସମାନ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଯାହା ଲିଙ୍ଗ ନିକଟକୁ ଆସିବାର ପଦ୍ଧତି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଏହି ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ କଠୋର ନିୟମ ନୁହେଁ, ବରଂ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ପରମ୍ପରା, ଯାହା ଅଞ୍ଚଳ ଓ ମନ୍ଦିର ଅନୁସାରେ ଟିକିଏ ଭିନ୍ନ, କିନ୍ତୁ ସର୍ବଦା ପୂଜାର ରୂପକୁ ସମ୍ମାନିତ ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ସହିତ ମେଳ କରାଇବାର ଏକ ଉପାୟ ବୋଲି ବିବେଚିତ।

ଏକକ ଗର୍ଭଗୃହ ବାହାରେ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଭାରତର କେତେକ ସବୁଠାରୁ କଠିନ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ। ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପରିକ୍ରମା ସେହି ପର୍ବତକୁ ଘେରି ରହେ, ଯାହାକୁ ଭାଗବତ ପୁରାଣର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁସାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରକୋପରୁ ବ୍ରଜର ଗୋପମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ନିଜ କନିଷ୍ଠା ଅଙ୍ଗୁଳି ଉପରେ ଉଠାଇଥିଲେ; ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ଏହାର ପ୍ରାୟ ୨୧ କିଲୋମିଟର ପଥ, ପ୍ରାୟତଃ ଖାଲିପାଦରେ, ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ଗିରି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ତିରୁଵନ୍ନାମଲାଇର ଅରୁଣାଚଳ ପର୍ବତକୁ ଘେରିଥାଏ, ଯାହାକୁ ଶିବଙ୍କ ରୂପ ରୂପେ ପୂଜା କରାଯାଏ, ଏବଂ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ କରାଯାଉଥିବା ପ୍ରାୟ ୧୪ କିଲୋମିଟରର ଏହି ଯାତ୍ରା। ସବୁଠାରୁ କଠିନ ହେଉଛି ନର୍ମଦା ପରିକ୍ରମା, ପବିତ୍ର ନର୍ମଦା ନଦୀର ଉଭୟ କୂଳର ପଦଯାତ୍ରା, ଯାହା ଅମରକଣ୍ଟକରେ ଏହାର ଉତ୍ସରୁ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏବଂ ପୁଣି ଫେରିବାର ଯାତ୍ରା, ପ୍ରାୟ ୩,୦୦୦ କିଲୋମିଟରର ଏକ ଯାତ୍ରା ଯାହାକୁ ଭକ୍ତମାନେ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ କିଛି ମାସରେ, କିମ୍ବା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଚରଣରେ, ତିନି ବର୍ଷ, ତିନି ମାସ ଏବଂ ତେର ଦିନରେ ସମାପ୍ତ କରନ୍ତି।

ଏହି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯାତ୍ରା, ମନ୍ଦିର ଗର୍ଭଗୃହ ଚାରିପାଖରେ କିଛି ପାଦ ହେଉ କିମ୍ବା ନଦୀ କୂଳରେ ମାସ ମାସ, ସମାନ ଏକ ଶିକ୍ଷାକୁ ପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସ କରାଏ। ପାଦ ଚାଲେ, ଦୃଶ୍ୟ ବଦଳେ, ଶରୀର କ୍ଳାନ୍ତ ହୁଏ, ତଥାପି ଯେଉଁ କେନ୍ଦ୍ରକୁ ଘେରି ଚାଲନ୍ତା ବ୍ୟକ୍ତି ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି, ତାହା କେବେ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଭକ୍ତମାନେ ଏହାକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାର ପ୍ରକୃତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି: ଦୂରତା ଅତିକ୍ରମ କରିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ଗୋଟିଏ ଅଚଳ ବିନ୍ଦୁ—ଦେବତା, ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ଗଭୀରତମ ସଂକଳ୍ପ—କୁ ଏହି ଜୀବନର କେନ୍ଦ୍ରରେ ସର୍ବଦା ରଖିବା ଶିଖିବା, ଯେଉଁ ଜୀବନ ଅନ୍ୟଥା ଏକ ସାଙ୍ଗରେ ସବୁ ଦିଗରେ ଟାଣେ। ଏହି କାରଣରୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାକୁ ପୂଜାର ସବୁଠାରୁ ସରଳ ଓ ସର୍ବସୁଲଭ ରୂପ ମଧ୍ୟରେ ଗଣନା କରାଯାଏ: ଏଥିପାଇଁ କୌଣସି ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ସମ୍ପତ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ, କେବଳ ସଚେତନତା ସହିତ ସେହି କେନ୍ଦ୍ରକୁ ଘେରି ଚାଲିବାର ଇଚ୍ଛା ଦରକାର, ଯାହାକୁ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଭକ୍ତିର କେନ୍ଦ୍ର ରୂପେ ଧରିବା ପାଇଁ ବାଛିଛି।