ପ୍ରଦୋଷ ବ୍ରତ

ସଂସ୍କୃତରେ ପ୍ରଦୋଷ ଶବ୍ଦର ଦୁଇଟି ଗଭୀର ଅର୍ଥ ଅଛି। ଏହା ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳକୁ ହିଁ ସୂଚିତ କରେ, ସେହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସଂକ୍ରମଣ-କ୍ଷଣ ଯେତେବେଳେ ଦିନ ରାତ୍ରିରେ ବିଲୀନ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହାର ଅର୍ଥ ଦୋଷର ନାଶକ, ଅର୍ଥାତ୍ ‘ପ୍ର’ ଓ ‘ଦୋଷ’ ଯୋଗରେ ସେହି ଶକ୍ତି ଯାହା ଅପବିତ୍ରତା ଓ ସନ୍ତାପକୁ ଭସ୍ମ କରେ। ଏହି ଦୁଇ ଅର୍ଥ ବ୍ରତରେ ପରସ୍ପରକୁ ସବଳ କରନ୍ତି: ସନ୍ଧ୍ୟାର ଏହି ପବିତ୍ର କ୍ଷଣ ସେହି ସମୟ ବୋଲି ମାନାଯାଏ ଯେତେବେଳେ ଶିବ-ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସଞ୍ଚିତ କର୍ମଭାର ସର୍ବାଧିକ ସହଜରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ। ଏହିପରି ପ୍ରଦୋଷ ବ୍ରତ ଦିନର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ଷଣକୁ ଆତ୍ମାର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହିତ ଯୋଡ଼େ, ବାହ୍ୟ ସମୟକୁ ଅନ୍ତରୀଣ ଶୁଦ୍ଧି ସହିତ ଏକୀକୃତ କରେ।

ଏହି ବ୍ରତ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ତିଥିରେ ପଡ଼େ, ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚାନ୍ଦ୍ର ମାସରେ ଦୁଇଥର ଆସେ, ଥରେ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ଏବଂ ଥରେ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ। ଭକ୍ତମାନେ ଦିନସାରା ଆଂଶିକ କିମ୍ବା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପବାସ ରଖନ୍ତି ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଦୋଷ କାଳ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତର ଷାଠିଏ ମିନିଟ୍ ପୂର୍ବରୁ ଏବଂ ତାହାପରେ ପ୍ରାୟ ସମାନ ବିସ୍ତାରର ସମୟ ଭାବେ ଗଣନା କରାଯାଏ, ପ୍ରତି ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପ୍ରାୟ ବାହାତୁରି ମିନିଟ୍ ଝରକା। ପକ୍ଷର ଏହି ଛନ୍ଦ ନିରନ୍ତର ପୁନରାବୃତ୍ତ ହେଉଥିବାରୁ, ପ୍ରଦୋଷ ବ୍ରତ ବର୍ଷରେ ଗୋଟିଏ ଅବସର ପରିବର୍ତ୍ତେ ମାସ ଭରି ଶିବ-ଆରାଧନାର ଏକ ସ୍ଥିର, ପୁନରାବର୍ତ୍ତୀ ଲୟ ପ୍ରଦାନ କରେ।

ପୁରାଣ ଏହି ସନ୍ଧ୍ୟାର ପବିତ୍ରତାକୁ ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ କରେ, ଯେତେବେଳେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ମିଳିତ ଭାବେ ଅମୃତ ପ୍ରକଟିତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀରତାରୁ ପ୍ରାଣଘାତୀ ହଳାହଳ ବିଷ ଟାଣି ବାହାର କଲେ। ଶିବ ପୁରାଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ଯେ ଶିବ ତ୍ରିଲୋକ ପ୍ରତି କରୁଣାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟିର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେହି ବିଷ ପାନ କଲେ ଏବଂ ତାହାକୁ ଗିଳିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ନିଜ କଣ୍ଠରେ ରୋକିଦେଲେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ କଣ୍ଠ ନୀଳ ହେଲା ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ନୀଳକଣ୍ଠ ନାମ ମିଳିଲା। କୁହାଯାଏ ଯେ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ସେହି ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳରେ ହିଁ ଏକତ୍ର ହୋଇ କୃତଜ୍ଞତା ଓ ସ୍ତୁତି ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସେହି ଲୌକିକ ରକ୍ଷାର କ୍ଷଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ଆଉ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କଥା ପ୍ରଦୋଷକୁ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କ ସହିତ ଯୋଡ଼େ, ଯିଏ ନିଜ ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଏକ ଅପରାଧ ପରେ ଏକ କ୍ଷୟକାରୀ ଅଭିଶାପ ପାଇଥିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କ ତେଜକୁ ମଳିନ କରିଦେଲା। ପୁରାଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ଯେ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଆନ୍ତରିକ ପ୍ରାର୍ଥନା ସହିତ ଶରଣ ନେଲେ। ଏହାର ପ୍ରତିଦାନରେ ସେ ଏପରି କୃପା ପାଇଲେ ଯାହା ତାଙ୍କ ହ୍ରାସ ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା ଆଲୋକକୁ ଏକ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଚକ୍ରରେ ପୁନଃସ୍ଥାପିତ କଲା, ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଅନ୍ଧକାରରେ ଛାଡ଼ିଦେବା ପରିବର୍ତ୍ତେ। ଏହି କଥା ପ୍ରଦୋଷ ବ୍ରତକୁ କଷ୍ଟ ନିବାରଣ ଓ ଯାହା କ୍ଷୀଣ ହୋଇଛି ତାହାର ପୁନଃସ୍ଥାପନା ସହିତ ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ସଂଯୋଗ ଦିଏ, ସେହି କ୍ଷୟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟର ହେଉ, ସୌଭାଗ୍ୟର ହେଉ, କିମ୍ବା ମନର ଶାନ୍ତିର ହେଉ।

ଯେତେବେଳେ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ସପ୍ତାହର କୌଣସି ବିଶେଷ ଦିନରେ ପଡ଼େ, ପରମ୍ପରା ସେହି ଦିନର ପ୍ରଦୋଷକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଦାନ କରେ। ସୋମବାରର ସୋମ ପ୍ରଦୋଷ ମନର ଶାନ୍ତି ଓ ଭାବନାତ୍ମକ ଆରୋଗ୍ୟ ପାଇଁ ରଖାଯାଏ। ମଙ୍ଗଳବାରର ଭୌମ ପ୍ରଦୋଷ ରୋଗ ଓ ଋଣରୁ ମୁକ୍ତି ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ। ବୁଧବାରର ସୌମ୍ୟ ପ୍ରଦୋଷ ବିଦ୍ୟା ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଯୋଗାଯୋଗକୁ ଅନୁକୂଳ କରେ। ଗୁରୁବାରର ଗୁରୁ ପ୍ରଦୋଷ ଗୁରୁଜନଙ୍କ କୃପା ଓ ପୁରୁଣା କର୍ମ-ସଂସ୍କାର ଶାନ୍ତ କରିବା ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ଶୁକ୍ରବାରର ଭୃଗୁ ପ୍ରଦୋଷ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଓ ସମ୍ପର୍କରେ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ପାଇଁ ରଖାଯାଏ। ଶନିବାରର ଶନି ପ୍ରଦୋଷ ଶନିଙ୍କର କଠିନ ପ୍ରଭାବ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ବହନ କରେ, କାରଣ ପୁରାଣ ସ୍ୱୟଂ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ଯେ ଶନି ଦେବ ଗ୍ରହ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜର ସମ୍ମାନିତ ସ୍ଥାନ ଏପରି ଏକ ପ୍ରଦୋଷ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଶିବଙ୍କ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଆରାଧନା ଦ୍ୱାରା ଲାଭ କରିଥିଲେ। ରବିବାରର ରବି ପ୍ରଦୋଷ ଜୀବନୀଶକ୍ତି ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ପାଇଁ ପାଳନ କରାଯାଏ।

ଏହି ବ୍ରତ ଏକ ସରଳ କ୍ରମ ଅନୁସରଣ କରେ। ଭକ୍ତମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପୂର୍ବରୁ ସ୍ନାନ କରି ପରିଷ୍କାର ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରନ୍ତି, ତାପରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ନିକଟ ହେବା ସହିତ ଶିବ ମନ୍ଦିର କିମ୍ବା ଗୃହ ପୂଜାସ୍ଥଳରେ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ଶିବଲିଙ୍ଗ ଉପରେ ଜଳ, ଦୁଧ, ମହୁ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ କୋମଳ ଅଭିଷେକରେ ଅର୍ପିତ ହୁଏ, ଏବଂ ‘ଓମ୍ ନମଃ ଶିବାୟ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଭଗବାନଙ୍କ ଚରଣରେ ତ୍ରିପତ୍ର ବିଲ୍ୱପତ୍ର ରଖାଯାଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପତ୍ର ସମର୍ପଣରେ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ ଓ ତମ — ପ୍ରକୃତିର ମୂଳ ଗୁଣତ୍ରୟ — କୁ ଅର୍ପଣ କରେ ବୋଲି ମାନାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସହିତ ଶିବ ତାଣ୍ଡବ ସ୍ତୋତ୍ର, ଲିଙ୍ଗାଷ୍ଟକମ୍ ବା ଶିବ-ସ୍ତୁତିର ଶ୍ଳୋକ ପାଠ କରାଯାଏ, ଯାହା ଆରାଧନାକୁ ଦିନରୁ ରାତ୍ରିର ଦିଗକୁ ନେଇଯାଏ।

ଅନେକ ଘରେ ପ୍ରଦୋଷ କାଳର ଆରାଧନା ମହାମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ସମାପ୍ତ ହୁଏ, ଯାହା ଋଗ୍ବେଦ ୭.୫୯.୧୨ ରୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ଶିବଙ୍କୁ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ରୂପେ ସମ୍ବୋଧନ କରେ, ସେହି ତ୍ରିନେତ୍ରଧାରୀ ଯିଏ ପରିପକ୍ୱ ହୋଇ ଖସି ପଡ଼ୁଥିବା ଶସା ଭଳି ନିଜ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଜପ କରାଯାଇଥିବା ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଠିକ୍ ସେହି ସମୟରେ ବିଶେଷ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରେ ବୋଲି ମାନାଯାଏ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଦୋଷ ବ୍ରତ ପାଳନ କରାଯାଏ, କାରଣ ଯେଉଁ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନରେ ଶିବଙ୍କ କରୁଣା ଦେଖିଥିଲା, ସେହି ସନ୍ଧ୍ୟା ସଚ୍ଚା ଭକ୍ତ ପାଇଁ ତାଙ୍କ କୃପାକୁ ସର୍ବାଧିକ ସୁଲଭ କରେ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ।

ଏହାର କଥା ଓ ସାପ୍ତାହିକ ରୂପଗୁଡ଼ିକ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଦୋଷ ବ୍ରତ ବାରମ୍ବାର ଏକ ଏକକ ସତ୍ୟକୁ ଫେରିଆସେ: ଦିନ ଓ ରାତ୍ରି ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସୀମା କୌଣସି ଶୂନ୍ୟ ଅନ୍ତରାଳ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଝରକା ଯେଉଁଥିରେ କୃପା ଅଧିକ ସହଜରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ଉପବାସ, ସ୍ନାନ, ଅଭିଷେକ ଓ ଜପ, ଏସବୁ ସେହି ଝରକାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଜାଗତା ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ଉପାୟ, ମାସର ଅନ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସନ୍ଧ୍ୟା ପରି ଅଦେଖା ହୋଇ ଯିବାକୁ ଦେବା ନୁହେଁ। ଏହି ଅର୍ଥରେ ପ୍ରଦୋଷ ବ୍ରତ ଭକ୍ତଙ୍କୁ କେବଳ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗର ମହାନ ପର୍ବଗୁଡ଼ିକୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ସନ୍ଧ୍ୟାର ସେହି ଶାନ୍ତ, ପୁନରାବର୍ତ୍ତୀ ସନ୍ଧିକ୍ଷଣକୁ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ମାନିବା ଶିକ୍ଷା ଦିଏ, ଯେତେବେଳେ ସାୟଂ ଆଲୋକ ଜଗତ ଉପରେ ଅବତରଣ କରେ।